बलम पिचकारी

भरधाव धावणार्‍या एसटीला कचकन बे्रक लागला आणि एसटी जाग्यावरच बंद पडली. डुलक्या घेणार्‍यांच्या डोक्याला टेंगळं आली. मधल्या मोकळया जागेत अवघडून उभा राहिलेले प्रवाशी इकडे तिकडे धरायला काही न मिळाल्याने एसटीच्या पुढच्या दरवाजाकडे जमा झाले. ज्यांच्या हातात बाजाराची ओझी होती त्यांनी त्यांच्या बोचक्यांसहित समोर येईल त्याच्यावर आक्रमण केले. काय झालंय हे कळायच्या आत कुणीतरी एसटीचा दरवाजा उघडला आणि केव्हापासून दरवाजात कडमडत असलेला कंडक्टर त्याच्या तिकीटपेटीसह बाहेर सांडला. एका बेसावध म्हातारीची कवळी तोंडातून खाली पडली. ती शोधता शोधता तसल्या दंग्यात म्हातारी किंचाळली, “बाबा ब्रेक मारतूयास का आमचं दात पाडतूयास?”
एका आगाउु पॅसेंजरने मध्येच तोंड घातले, “आज्जीबाई कवळी हाय नव्हं ती?”
“ती बी पाडली की बाबानं.”
“लावा की मग पुन्ना.”
त्याच्या नादाला न लागता म्हातारीने कवळी शोधून पिशवीत ठेवली आणि चष्मा वाचलाय का ते बघू लागली. सगळे ठीकठाक झाल्यावर नेमके काय झाले याची चौकशी सुरू झाली. अचानक गाडीच्या आडवे काय आले ते कुणालाही कळेना. बसमधून पडलेला कंडक्टर कसनुसे तोंड करत आणि कपडे झाडत वर आला. त्याला दरवाजाची कडी कुुणी काढली याची चौकशी करायची होती. एवढयात ड्रायव्हरचा आवाज कानावर आला, “ओ पाव्हणं, काय राव गाडी चालवताय, आला असता की एसटीखाली.”
एसटीपुढे एक मोटारसायकल थांबली होती. मोटारसायकलवरून एक माणूस खाली उतरला आणि त्याने ड्रायव्हरला एसटी बाजूला घ्यायला सांगितली. सांगणारा माणूस किरकोळ असता तर ड्रायव्हरने ऐकले नसते पण माणूस चांगलाच जाडजूड होता. त्याचे ऐकून पळून जाता येणार नव्हते म्हणून ड्रायव्हरने पुन्हा एसटी सुरू केली आणि रस्त्याच्या बाजूला घेउुन उभी केली. नुसती गाडी बाजूला घ्या म्हणून तो थांबला नाही तर त्याने “मी सांगितल्याशिवाय गाडी हलवायची नाही.” असा थेट हुकुमच सोडला.
उगाच काही लफडे नको म्हणून ड्रायव्हरने गुपचूप गाडी बंद केली. तो माणूस एसटीच्या पुढच्या दरवाजातून आत घुसला तसा झालेला प्रकार लोकांच्या लक्षात आला. त्याच्या स्टार्च केलेल्या स्वच्छ पांढर्‍या झब्ब्यावर डाव्या खांद्यापासून कमरेच्या उजव्या भागापर्यंत तलवारीचा वार झाल्यासारखा दिसत होता. एसटीत बसलेला कुठलातरी महाभाग पान खाउुन पचाक्कन बाहेर थुंकला होता आणि त्याचा नकाशा त्याच्या झब्ब्यावर उमटला होता.
लाल पिचकारीत न्हाउुन निघालेला माणूस भयंकर चिडला होता. आधीच गोेरा असणारा त्याचा वर्ण लाल झाला होता. स्वच्छ कपडयांबरोबर त्याच्या गळयात जाडजूड सोन्याची चेन आणि हातात सोन्याचे ब्रेसलेट होते. एकूण राहणीमानावरून तो माणूस आमदार खासदाराच्या कंपूतला वाटत होता. त्या घटकेला त्याच्या तावडीत कोण सापडला असता तर त्याचे काही खरे नव्हते. एसटीत घुसल्या घुसल्या त्याने उजव्या बाजूच्या पहिल्या सीटपासून “कोण हरामखोर आत्ता खिडकीतून बाहेर थुंकला?” अशी चौकशी करायला सुरवात केल्यावर पान आणि तंबाखू खाल्लेले लोक हादरले.
पिचकारी उजव्या बाजूच्या खिडकीतून बाहेर आली असे खुद्द फिर्यादीचेच म्हणणे पडल्यावर डाव्या बाजूच्या सीटवर बसलेल्या लोकांनी सुटकेचा नि:श्वास टाकला आणि पुढचा तमाशा बघायला ते तयार झाले. होय म्हणायला कोण तयारच होईना. अशावेळी हरिश्चंद्र होउुन कोण मार खाईल? जो कोण “मी…” म्हणेल त्याचा निकाल पक्का होता त्यामुळे ती रिस्क घ्यायला कुणीही तयार नव्हता. मग त्यानेच प्रत्येकाकडे बोट दाखवून विचारायला सुरवात केली, “तू थंुकलास ना बाहेर?”
“नाही हो पावणं. बसल्यापासून ढकलतोय पण खिडकीच उघडत नाही.”
त्याच्याशी अजून बोलण्यात अर्थ नव्हता हे जाणून झब्बा मागच्या सीटकडे वळला, “तू थुंकलास ना बाहेर?”
“नाही. आपून आजपातूर सुपारीच्या खांडालाही तोंड लावलं नाही.”
त्याच्या तोंडाला लागण्यात अर्थ नव्हता म्हणून तो घायाळ माणूस मागच्या सीटकडे वळला.
“तंबाखू खाउुन बाहेर थुंकलास काय रे तू?”
“नाही हो. हे बघा. अॅऽऽऽ” म्हणून त्याने जीभच बाहेर काढून दाखवली.
त्याने सगळी उजवी बाजू तपासली पण काही उपयोग झाला नाही. सगळयांनी आपापली तोंडे त्याला दाखवली तरीही कोण भेटला नाही म्हणून तो अजूनच चिडला. मग त्याचे लक्ष मोकळया असलेल्या शेवटच्या बाकाकडे गेले. बाकडयावर कोण नव्हते पण वर सामान ठेवतात त्याठिकाणी एक पिशवी होती. त्याने त्या पिशवीला हात घातला आणि विचारले, “ही पिशवी कुणाची आहे?”
अनेकवेळा विचारूनही काहीही उत्तर आले नाही. म्हणून त्याने पिशवी तपासली. आत एक टॉवेल आणि तंबाखूची पुडी दिसली. पिशवीची मालकी सांगायला कुणीही पुढे येत नाही असे दिसल्यावर त्याने आपला मोर्चा कंडक्टरकडे वळवला, “मास्तर कोण बसला होता इथं?”
कंडक्टरने सगळया प्रवाशांवर नजर फिरवली आणि म्हणाला, “एक काळी टोपी घातलेला माणूस होता.”
“कुठं गेला मग?”
“काय माहित? कुणीतरी दरवाजा उघडल्यावर मी पडलो त्या गडबडीत काही कळलंच नाही. बहुतेक त्याला तुम्ही चांगलाच चोप देणार असा डाउुट आला असेल म्हणून पिशवी टाकून पळाला वाटतं!”
त्या अनोळखी काळया टोपीवाल्याला शिव्या देत तो माणूस खाली उतरला आणि गाडीवर बसून निघून गेला. ड्रायव्हरने कंडक्टरला हाक देत बस सुरू केली, “ये निकमा, पाण्याची बाटली घे लेका. पान आण म्हटल्यावर तंबाखू टाकून आणलंस होय? लेका गिळावं लागलं की.”
“मग कुणी सांगितलं हुतं गिळायला?”
“कुणी सांगितलं नव्हतं, पण घावलो असतो तर पावण्यानं दणकून मला पैलवानच केला असता. च्यायला, गाडी चालवत पान खायची काय सोयच राहिली नाही आता.”


©विजय माने, ठाणे.

फेसबुकवरील अॅप्सचा गोंधळ

साधारण दहा ते पंधरा वर्षापूर्वी तुम्हांला इंटरनेट येते का असा एक प्रश्न विचारला जायचा. कुठेही. इंटरव्युव्हला जा किंवा कंप्युटरबद्दल काही फुशारक्या मारत असाल तर हमखास. तसे आता तुम्हांला फेसबुक येते का हे पहाण्याची गरज आहे. झुकेरबाबाने पसरवलेल्या या मायाजालात लहानांपासून म्हातार्‍यापर्यंत सगळेजण पुरते अडकलेले आहेत. त्यातून सुटणे महाकठीण आहे. म्हणून ते जर येत असेल तर बर्‍यापैकी घोटाळे तुम्ही टाळू शकता. आता माझेच उदाहरण पहा.
मोबाईलबर फेसबुकचे नोटीफिकेशन आल्यावर मी ताबडतोब मोबाईलला जागा करून फेसबुकचे खाते उघडले. याबाबतीत मी काटेकोर आहे. असे नोटीफिकेशन पेंडिंग ठेवायला मला अजिबात आवडत नाही. कुणाची फ्रेंड रिक्वेस्ट असू दे किंवा कोणी आपल्या फोटो किंवा पोस्टवर कॉमेंट करू दे मी ताबडतोब ते लाल वर्तुळ नाहीसे करतो (यावरून मला कोणी फेसबुकचा अॅडिक्ट आहे असे बोलाल, पण तसे नाही. खरंच!)
तर नोटीफिकेशन उघडल्या उघडल्या एका मैत्रिणीने मी काहीतरी शेअर केले होते त्याला लाईक दिली होती. मला तर गेल्या बर्‍याच दिवसांत काही शेअर केलेले आठवत नव्हते. मग ही लाईक कशाला आहे म्हणून ते उघडतो तर काय, माझा प्रोफाईल फोटो आणि त्यावर ‘बाईचा नाद’ असे लिहीले होते आणि त्याला दुसर्‍या महानगांनीही बेफाम लाईक ठोकलेल्या! हे सगळे पाहिल्यावर मी हादरलोच, बाईचा नाद! पंधरा वर्षापूर्वी थ्रील काय असते ते अनुभवायला म्हणून एका बाईचा नाद केला होता. असो! सुदैवाने सध्या ती बाई माझ्या लिखाणात तितकासा इंटरेस्ट घेत नाही म्हणून मी असे बिनधास्त लिहू शकतो. त्याबद्दल इथे जास्त लिहीणे उचित नाही.
वास्तविक फेसबुकवर बरीच अॅप असतात. आपल्या कुठल्यातरी मित्रांने त्या अॅपचा पराक्रम पाहिलेला असतो आणि तो त्याच्या वॉलवरही शेअर केलेला असतो. मग काय, क्लिक करायला आयतीच लिंक मिळाल्यावर आपण तिथल्या तिथेच त्याच्याच फोटोवर क्लिक करून आपणही ट्राय मारतो. तसाच मी काल ट्राय मारला होता पण ट्राय मारून झाल्यावर जो काही पराक्रमाचा निकाल समोर आला होता तो फेसबुकवर शेअर करू का असे फेसबुकने विचारायला हवे होते. कदाचित विचारलेही असेल पण आपला निकाल काय आहे या उत्कंठेपोटी त्याकडे जास्त लक्ष न दिल्यामुळे माझा पराक्र्रम माझ्या वॉलवर शेअर होउुन मला लाईक मिळाल्या होत्या. ‘तुमच्यातला सर्वात वाईट गुण कोणता आहे?’ असा तो प्र्रश्न होता.
आता विषय निघालाच आहे तर आपण अजून काही उदाहरणे पाहू. एका अॅपमध्ये ‘कोणता हिंदी पिक्चरवाला डायलॉग तुम्हांला चपखल बसेल?’ म्हणून प्रोफाईल फोटो निवडायचा असतो. आपण लगेच आपला मस्तपैकी गॉगल वगैरे लावलेला प्रोफाईल फोटो शोधून काढतो. मग ते अॅप देव जाणे काय करते आणि आपल्यासाठी डायलॉग शोधून काढते ‘डॉन को पकडना मुश्किलही नही नामुमकिन है’. वास्तविक हा जो कोणी डॉन असतो त्याला सकाळी साठेआठला ठाण्याच्या एक नंबर प्लॅटफॉर्मवरची ठाण्यावरून सुटणारी लोकलही धडपणे पकडता येणार नाही. रस्ता क्रॉस करताना समोरून सायकलवरून एखादं कारटं जरी आडवं आलं तर डॉन त्याची धडक बसू नये म्हणून लाल सिग्नल लागल्यासारखा थांबतो. आणि हा डॉन पोलिसांना गुंगारा देणार! तात्पर्य काय? हे फार सिरीयस घेउु नये आणि हे सगळं करत असताना फेसबुकवर शेअर तर झाले नाही ना, हे डबल चेक करावे.
माझ्या एका अमराठी मित्राने ‘तुम्हांला लोक काय समजतात?’ या गंमतीला आजमावले होते. बर्‍याच लोकांना ‘चिकना हिरो’, ‘चांगला गडी’ वगैरे येते पण त्याला ‘एक्स त्या’ असे उत्तर आले होते आणि तो “मराठीत ‘एक्स त्या’ म्हणजे काय?” हे चेहर्‍यावर कमालीचा मासूमपणा आणून भर मिटींगमध्ये विचारत होता. मी त्याला ‘तात्या’ असे सांगून वेळ मारून नेली होती. (‘एक्स त्या’ ही एक शिवी आहे. विषेश करून मुंबईत हिचा जास्त प्रमाणात वापर होतो. कॉलेजमधल्या मंडळीनी तर या शब्दाला एवढे बोथट केले आहे की एखादे टोपणनाव असल्याप्रमाणे ते मित्राला या शिवीने हाक मारतात.)
तात्पर्य : विमानात सुचना देतात त्याप्रमाणे केबिन प्रेशर कमी झाल्यास दुसर्‍याला मास्क लावण्याआधी तो स्वत: लावा (आणि मग बाकीच्या हव्या त्या गावक्या करा) तसे फेसबुकवर कोणतीही अॅप्स ट्राय करण्याआधी स्वत: निकाल तपासा आणि समाधानकारक असेल तरच दुनियेला दाखवा नाहीतर फेसबुक तुम्हांला ‘तात्या’ बनवल्याशिवाय रहाणार नाही.


©विजय माने, ठाणे.

नवरदेवाची फजिती

मंग्या उर्फ मंगेश पाटील याच्या लग्नाचा उमेदवारीचा काळ कधीच लोटून गेला होता पण लग्न काही जमत नव्हते. मुलीकडचे लोक पहायला येउुन बंगला वगैरे बघून खुश होउुन जायचे पण नंतर मध्येच काहीतरी निघायचे आणि जमत आलेले फिसकटायचे. त्याला दोन कारणे होती. एक म्हणजे मंग्याची कुंडली आणि दुसरी त्याला मिळत नसलेली नोकरी. मंगळ, राहू, केतू वगैरे मंडळींनी मंग्याच्या कुंडलीत नुसता धुमाकुळ घालून ठेवला होता. बर्‍याच मंडळीना नवराही पसंत असायचा पण कुंडली पाहिली की लोक चक्क नकार द्यायचे. या उभ्या आडव्या रेषांच्या कुंडलीत माझ्याबद्दल असे काय लिहीले आहे, याचे मंग्याला नेहमी आश्चर्य वाटायचे.
वास्तविक नोकरी करायची मंग्याला गरज नव्हती. गावात बंगला होता, जमीनजुमला बक्कळ होता पण नोकरीशिवाय छोकरी देत नाहीत हे सत्य होते. शेवटी बर्‍याच खटाटोपाने कशीतरी का होईना, पुण्यात एक खाजगी नोकरी मिळवण्यात मंग्याला यश आले आणि ती हातातून जायच्या आत पोराचे लग्न करून टाका, अशी पाटलांकडे एका भटजीने पुडी सोडली.
मंग्याच्या लग्नकाळजीने त्यांना बरीच वर्षे जेरीस आणले होते. आता योग जुळून आलाय म्हटल्यावर त्यांनी खबरे सोडून सर्व पाहुण्यांना संदेशच धाडले. त्यातले बरेचजण आधी येउुन गेले असल्याने पुन्हा येण्याच्या भानगडीत पडले नाहीत. चार दिवसाची वाट पाहून झाल्यावर एक पाहूणा आला आणि त्यांना पाहून पाटील आनंदले. चहापाणी घेता घेता नवरदेवाच्या नोकरीची चौकशी झाली. सुदैवाने ती नुकतीच मिळाली होती. दुधात साखर म्हणजे पाहुण्यांचा कुंडलीवर अजिबात विश्वास नव्हता.
एवढी वर्षे हे पाहुणे कुठे होते याचे सर्वांना कोडे पडले. याआधी अशा देवमाणसांना का बोलवले नाही याचा खुद्द पाटलांबरोबर सर्वांनाच पश्चाताप झाला. मंगेशरावांना लग्न आटपून लगेच नोकरीवर हजर रहायचे आहे हे ऐकल्यावर मुलीकडच्यानीही लागलीच लग्न करून टाकूया या प्रस्तावाला लगेच मान्यता दिली व जास्त उशिर न करता लवकरात लवकर लग्नाचा मुहुर्त काढण्याचे ठरले.
व्यव्हारात पारदर्शकता असावी या हेतूने “तुम्हीही मुलगी पहायला या.” म्हणून पाहुणे जाता जाता सांगून गेले पण मंग्याने त्याच्या कुंडलीचा एवढा धसका घेतला होता की पोरीला न बघताच “काही गरज नाही. मुहुर्ताचे तेवढे लवकर सांगा.” म्हणून होकारावर शिक्कामोर्तब केले. मुलगी पहाण्यासाठी पुन्हा सगळी व्यवस्था, पोहयांचा कार्यक्रम आणि अजून त्यात काही संकटे टपकायला नकोत म्हणून त्याने फेसबुकवरचे फोटो बघून मुलगी पहाण्याचे समाधान पदरात पाडून घेतले.
नवीन नोकरी असतानाही लग्नासाठी मंग्याने पंधरा दिवस सुट्टी काढली. लग्नाच्या याद्या तयार होउुन खरेदीला सुरवात झाली. पाटलांच्या घरचे लग्न म्हटल्यावर ते धुमधडाक्यात होणार यात शंकाच नव्हती. गावातला ट्रॅक्टरवरचा डीजे आणि नवरदेवाला घेउुन नाचणारा पवारांचा घोडा हे लागलीच बुक झाले. एरव्ही पुण्यात असणारा मंग्या पवारांच्या घोडयाची थोडीफार कीर्ती ऐकून होता. पण कशाला त्याचा आणि आपला संबंध येतोय म्हणून त्याला विसर पडला होता.
पण लग्नादिवशी सकाळसकाळी घोडा दरवाजात आल्यावर मंग्या हादरलाच. घोडा एवढा तगडा आणि उंच होता की त्यावर शिडी लावूनच चढावे लागले असते. तो हो नाही करत होता पण लोकांनी त्याचे ऐकलेच नाही. सुट, बुट आणि डोक्यावरच्या फेटयासह त्यांनी मंग्याला घोडयावर ढकलला. वाजंत्री वाटच बघत होते. जसा मंगेशराव घोडयावर बसला तसे ते सुरूच झाले. अंगात आल्यासारखे ते आपापली वाद्ये बडवू लागले आणि त्या सरावलेल्या आवाजाने पवारांचा ‘म्युझिकल घोडा’ नाचू लागला.
अर्धा तास हा कार्यक्रम चालू होता. घोडयाच्या नाचाने वरखाली होउुन एव्हाना मंग्याच्या पोटात दुखायला लागले होते. वर्‍हाड येण्याची वेळ झाली होती आणि ते आल्यावर त्यांच्यावर इंप्रेशन मारायला वाजंत्र्याबरोबर लोकांनी डीजेही तयार ठेवला होता. तो व्यवस्थित चालतोय की नाही हे पहायला त्यांनी डीजे चालू केला तसा आवाजाचा धमाका झाला.
त्या झटक्यात मंग्या हवेत उडून नशीबाने घोडयावरच पडला. पडता पडता घोडयाखाली जाउु या भीतीने त्याने जीवाच्या आकांताने लगाम ओढला आणि हिसक्यासरशी घोडा चौखूर उधळला. घोडयाचा मालक एका लाथेत हातातल्या काठीसह गायब झाला. हा हा म्हणता घोडा सगळयांसमोरून मंग्याला घेउुन पसार झाला. त्याच्या मागे लोकांनी गाडया सोडल्या. त्यांच्या भीतीने की काय, घोडा अजूनच गांगरला आणि अंगात वारे शिरल्यासारखा तो गावाबाहेर धावत सुटला.
नवरदेवासह घोडा पळाल्यावर मंडपाची कळाच बदलली. लोकांना हसावे की रडावे ते कळेना. घोडा ज्या आवेशात मंग्याला घेउुन पळाला होता यावरून तो परत येईल याची कुणाला शाश्वती वाटत नव्हती. बायका “आता काय?” म्हणून तोंडाला हात लावून बसल्या. तेवढयात एक कारटं “घोडा स्टॅन्डवर जाउुन यष्टीला धडकला आणि नवरदेव यष्टीखाली गेला.” ही बातमी घेउुन आलं. लोक कावरेबावरे झाले. चर्चेला एकदम उत आला आणि पुन्हा मंग्याची कंुडली चव्हाटयावर आली.
घोडयावरचा मंग्या मात्र अवघडला होता. पोटात दुखत होते त्याचे काही वाटत नव्हते पण घोडयाला कसा थांबयावचा हा प्रश्न होता. कुठल्या मुहुर्तावर लोकांना या घोडयाची अवदसा सुचली असे त्याला वाटू लागले. गाडीच्या लाईट, ब्रेकला वगैरे करतात तसे घोडयाला पोटावर, मानेवर दाबून झाले पण तो लेकाचा थांबायला तयार नव्हता. लग्नाचा विचार बाजुलाच राहिला आणि जीव मुठीत धरून बसलेल्या मंग्याला आयुष्याचा शेवट दिसू लागला. आपण बिनघोडयाचे साधे लग्न केले असते तर बरे झाले असते असे त्याला वाटू लागले. तशा परिस्थितीतही इतिहासकालीन मावळेलोक कसे घुडसवारी करत असतील असाही मजेशीर प्रश्न त्याच्या मेंदूला चाटून गेला.
तेवढयात त्याला समोरून येणारे वर्‍हाड दिसले आणि नवरदेवाचा तोरा सोडून मंग्या ओरडला, “ओ पाव्हणं, घोडा अडवा घोडा.” मंग्याला अजून बरेच काही बोलायचे होते पण तोंडातून आवाजच निघत नव्हता.
पाहूण्यांना मजा वाटली. आपल्या स्वागताला वेशीपर्यंत घोडयावरून साक्षात जावईबापूच आले म्हणून ते भलतेच खुश झाले. लगेच ते घोडयाच्या आडवे गेले. अचानक सगळेच लोक आडवे आल्यामुळे घोडयाला एकदाचा ब्रेक लागला आणि ती संधी साधून मंग्याने सुटाबुटाची पर्वा न करता थेट खाली उडी मारली.
वर्‍हाड आले पण नवरदेव गायब होता. आता काय करायचे म्हणून सगळे चिंतेत होते. तेवढयात नवरीच्या गाडीतून अंगाचा थरकाप झालेले मंगेशराव ऐटीत उतरले आणि त्याला सुखरुप पाहून मंडपात जल्लोष झाला. लोकांनी पुन्हा डीजे चालू केला. लग्न बाजुलाच राहिले आणि लोक डीजेवर नाचू लागले. वर्‍हाडालाही काय भानगड आहे ते कळेना. तेही डीजेत सामील झाले आणि तेवढयात कोणतरी ओरडले, “ये, जा रे त्या पवाराच्यात. वरातीला घोडा तेवढा घेउुन या…”


©विजय माने, ठाणे.

तो # ४

बर्‍याच दिवसानंतर मला या माणसाची दुसरी बाजू समजली. मला रोज गाठणारा हा माणूस माझ्याकडून दोन महिन्याच्या रेशनला पुरतील एवढे पैसे घेउुन जो गायब झाला ते चार महिने तो दिसलाच नाही. फोन केला तर उचलायचाच नाही. आणि उचलला तर “एका महत्वाच्या प्रोजेक्टमध्ये आहे. भेटल्यावरच सांगतो.” असे सांगायचा. या लोकांचे कसले महत्वाचे प्रोजेक्ट असतात काही कळत नाही. त्याच्यापासून पिच्छा सोडवून घ्यायचा असेल तर त्याला आपणहून उसने पैसे देण्याचा शोध मला फार उशिरा लागला.
सुरवा­सुरवातीला मी खूष होतो पण हा माणूस भेटण्याची काहीच चिन्हे दिसेनात तेव्हा आपले पैसे घेउुन हा परदेशात वगैरे पळून जातोय का काय, याची मला काळजी वाटू लागली. मी स्टेशनवर आलो की त्या हॉटेलमध्ये डोकावून जायचो पण हा तिथे नसायचा. एक दिवशी असाच हताश होउुन स्टेशनवर परतत होतो एवढयात हा फलाटावर दिसला. खिन्न झालेले मन एका क्षणात टवटवीत झाले. महिन्याचा शेवटचा आठवडा असल्याने पन्नास रुपयाच्या नोटेखेरीज खिशात फक्त रेल्वेचा पास होता. अशा आणीबाणीच्या काळात या गुरुमित्राचे दर्शन झाल्यावर मला हलकं हलकं वाटलं. तो मात्र मला पाहिल्यावर पळायच्या बेतात होता. माझ्याकडे पाहिल्याबरोबर त्याने एका धावत्या लोकलच्या दरवाजाकडे धावही घेतली होती पण मी चित्त्याच्या चपळाईने त्याला पकडला.
मनातला चार महिन्याचा संताप केवळ क्षीण हास्य मुखावर आणून गिळला.
“अरे काय बाबा, इतके दिवस होतास कुठे?”
“अरे एका प्रोजेक्टमध्ये अडकलो होतो.” हे त्याचं नेहमीचंच उत्तर आहे. सगळयांना हेच उत्तर सांगण्याचा त्याचा अनोखा प्रोजेक्ट आहे.
“अरे कल्याणमध्ये दोन शिक्षकांवर अन्याय झाला. त्याला वाचा फोडायची होती. त्याचाच सर्व्हे चालू होता.”
“कोण वाचा फोडतंय याचा?”
“नाही रे. ही बघ आज ही बातमी छापून आली आहे.” असे म्हणून तयाने ती बॅग शोधायला सुरवात केली.
या मनुष्याने माझे पैसे घेउुन चार महिने भूमिगत होउुन माझ्यावर जो अन्याय केला होता, ते त्याला सांगायलादेखील माझी वाचा फुटत नव्हती.
“चल चहा घेउु या.” तोच म्हणाला. मी त्याच्याकडून काहीतरी पैसे परत मिळतील म्हणून निमूटपणे त्याच्या मागून गेलो.
आपल्या बातम्या आणि कविता ऐकायलाच ईश्वराने मला बनवले आहे अशी त्याची ठाम समजूत आहे. मग त्याच्या काही नव्या बातम्या आणि जुन्या कविता ऐकल्या. हा प्राणी मला सगळया जगाची उलाढाल सांगत होता. कुठल्या नाटककाराला भेटलो, अमके नाटक पाहिले, तमका पिक्चर बघितला ही माहिती काहीही ऐकायला तयार नसलेल्या कानांवर पडत होती. हवा असलेला परत द्यायच्या पैशाचा विषय हा इसम काढत नव्हता. नंतर नंतर हा आपले काही देणे लागतो हे विसरला की काय, असा एक जीवघेणा विचारही माझ्या डोक्यात येउुन गेला.
“पैशाची थोडीफार मदत होईल काय?” खरंच पैशाची ज्यावेळी निकड असते त्यावेळी ही साली कळकळ की काय आपोआपच तोंडावर येते.
“सोमवारी नक्की काम होईल.” त्याने आश्वासन दिले.
कुठल्या सोमवारी याचा पत्ता नाही. लाज, लज्जा, शरम नावाच्या वस्तूंचे गाठोडे घरातल्या खुंटीवर अडकवूनच हा माणूस घराबाहेर पडतो. मला माहित आहे, त्याचा हा सोमवार कधीही उजाडणार नाही. भरपूर सोमवार येतील आणि असेच कोरडे जातील. मी त्याला भेटल्यावर माझ्या पैशाऐवजी तो मला चहा देईल. पण त्यावेळी तो त्याच्या बातम्या आणि कविता ऐकवायला विसरणार नाही. हयाला पैसे देण्याआधी मी माझ्या एका परममित्राचा सल्ला घेतला होता. त्यानेही “दिलेले पैसे बुडीत आहेत समजून द्यायचे तितके दे.” असे सांगितले होते. चूक माझीच होती. कधीकधी आपल्या हातून अशा चूका होताना समजतात पण स्वभावाला औषध नसते.
बरेच महिने उलटून गेले. मध्यंतरी मित्राकडून तो एका पेपरचा उपसंपादक झाला आहे हे समजले. पगार वगैरे चांगला होता म्हणजे बिनधास्त भेटायला हरकत नव्हती. पण भेटीचा योग काही येत नव्हता. एकदिवशी उडप्याच्या हॉटेल समोरुन चाललो होतो आणि अचानक कानावर हाक आली. वळून पाहिले तर उपसंपादकसाहेब मला बोलवत होते. बसल्या बसल्या माझ्यासाठी कॉफी मागवण्यात आली. त्यादिवशी त्याची शबनम बॅग विसरली होती. त्या खुशीत मी बिलाचे पैसे काढले. मला अडवत बिलही चक्क त्याने दिले.
“बाकी कसं चाललंय?” पाहुणचाराने कृतकृत्य होत मी विचारले.
“आपल्या आशिर्वादाने एकदम झकास!” म्हणत त्याने मलाच क्रेडिट दिले.
“मस्त जॉब आहे. चांगली सॅलरी आहे. पहिल्या सॅलरीतच सगळयांची देणी फेडून टाकली.”
या नवीनच माहितीने मी चाट पडलो.
“तुझं कसं काय?”
“अॅज युजूअल. खूप आउुटडोअर्स आहेत. परवाच चेन्नईवरून आलो. आठवडाभर पकलो च्यायला!”
“अच्छा.” त्याला विषेश काही देणंघेणं नव्हतं पण मी आपला खरं खरं सांगत होतो.
“बरं, काय कथा बिथा असतील तर तयार ठेव. आपल्या दिवाळी अंकात छापून टाकू.” म्हणून त्याने बाजूला बसलेल्या इसमाला “आपला मित्र आहे, जाम भारी लिहीतो.” असं सांगितलं आणि “चल यार, एकदिवशी तू, मी, दिग्या बसून मजा करूया.” म्हणत निरोप घेतला. त्याला नक्की घाई असावी, नाहीतर एवढया गडबडीत तो गेलाच नसता

©विजय माने, ठाणे.

तो # ३

नाटकाची आवड हा त्याच्या आणि माझ्या मैत्रीतला दुवा आहे. पण मला आवडलेले नाटक त्याला आवडेलच असे नाही. एखाद्या संवादाला खळाळून हसलो की “छे! या नाटकात काही डेप्थ नाही.” असे तो म्हणतो. ही डेप्थ काय भानगड आहे मला अद्यापही कळत नाही. त्याला आवडलेले नाटक मला आवडण्याचा प्रश्नच येत नाही. त्याने जबरदस्तीने बघायला नेलेल्या नाटकात रंगमंचावर ज्या काही अगम्य गोष्टी चाललेल्या असतात त्यापेक्षा आजुबाजूच्या गोष्टी रम्य वाटायला लागतात. तरीही तो नाटक बघण्यात तल्लीन झालेला असतो.
एकदा अमुक अमुक नाटक कंपनीत माझा मित्र आहे आणि आपल्याला फुकट पास मिळणार आहेत म्हणून त्याने आम्हांला नाटकाला नेले. मित्र भेटला. त्याने अगदी जिकीरीने पास आणून दिले. मी पैसे काढत होतो पण हा मलाही पैसे देउु देईना. त्या बिचार्‍याची पंचाईत झाली. नाटक जणू काय आपल्या मित्रावरच आहे असे त्याने बॅकग्राउुंड तयार केले होते. पण नाटकात त्या मित्राचे काम अवघ्या पाच­सात मिनिटांचे होते. सुरवातीलाच तो गणपती होउुन थरथरत आला आणि मध्यंतरांनंतर शिवरायांच्या एका पोवाडयात अनेक मावळ्यांपैकी एक मावळा होउुन भगवा फडकवत नाचत गेला.
नाटक आणि पेपरात त्याच्या ओळखीचे बरेच लोक आहेत. “केवळ गप्पा मारण्यासाठी ते मला इकडे भेटायला येतात.” असे तो मला सांगतो.
तिथे बसून चहा घेताना असाच एकजण आला. हस्तांदोलन वगैरे झाले.
“हे रघु काशीकर. पुण्याचा भामटा या नाटकात काम करतात.” अशी ओळख करून देण्यात आली.
“नमस्कार.”
त्या भामटयाने साधा नमस्कारही केला नाही. मी आपला सगळ्यांना “नमस्कार, थँक्यू.” वगैरे म्हणत असतो. एकदा तर चुकून विमा एजंटाला विम्याचा हप्ता देउुन “थँक्यू.” म्हणालो, तर त्याने माझे दोनशेवीस रूपयेच परत दिले नाहीत. सुटे नाहीत म्हणाला ते आजतागायत देतोच आहे.
“पुण्याच्या भामटयात काय रमाकांतचा रोल केलाय का?” मी काय ते नाटक पाहिलं नव्हतं. पण हयाच्याकडून ऐकून होतो.
“रमाकांतचा नाही. त्याचा रोल खूपच छोटा आहे.”
“मग?”
“कंपौडरचा.”
“कमाल आहे तुमची. पूर्ण नाटकात कंपौडरची कपडे घालून फिरायचं म्हणजे ­” मी संभाषण चालू ठेवावे म्हणून काहीतरी बोललो.
“त्याची आता सवय झली आहे.”
“भूमिका मोठी आहे का?”
“हो. हिरोला अपघात होउुन त्याचे डोळे जातात. त्याला हॉस्पिटलमध्ये आणलं जातं. सगळ्या मेडिकल टेस्टमधून त्याच्या ब्रेनचे स्कॅनिंग केलं जातं. त्याच्या आॅप्टिकल स्क्रीनवर आॅब्जेक्टची इमेज तयार होत नाही हे कन्क्लूजन काढले जाते.”
“बापरे, एवढं सगळं दाखवलंय त्यात?”
“नाही हो. हे सगळं सुत्रधार सांगतो. त्यानंतर उपचार करून त्याचे डोळे येतात आणि डोळे उघडताना त्याच्या पट्टया सोडायला जो कंपौडर येतो, तो मी असतो.”
मी मनातल्या मनात कपाळावर हात मारून घेतला.
हा माणूस कारण नसताना मला उगीचच चित्रविचित्र माणसांच्या ओळखी करून द्यायचा. एकदा मी, दिग्या आणि हा चहा पित असताना एक केवळ होपलेस वाटेल असा एक माणूस आला.
“हे यक्षण कश्यप.”
दिग्या म्हणाला, “आता हा आणि कोण?”
“अरे हळू बोल.” मी.
दिग्याला पुढचा माणूस कितीही मोठा असला तरी काहीही फरक पडत नाही. बिनधास्त तोंडात आले की बोलून टाकतो. तो कुठलाही कश्यप असता तरी मला काहीही फरक पडला नसता. पण उगीच आपलं त्याला वाईट वाटायला नको म्हणून मी समोरून नमस्कार केला.
“माहित आहेत का तुला कोण ते?” आली पंचाईत?
“नाही.”
“तू ते झाडाच्या फांदीआडून गाणं ऐकलंस?”
“नाही.”
“छान! त्याचेच ते कवी.”
मी कविराजांना दोन्ही हात जोडून दुसर्‍यांदा नमस्कार ठोकला. पण खूप आदर द्यावा असा तो वाटला नाही. तो येउुन बसल्यावर कविता सोडून एका नवीन नाटकावरच चर्चा सुरू झाली. हा माणूस कुठल्याही नवोदिताचा उल्लेख ‘अरे तुरे’च करतो.
“परवा संतोषचे नाटक बघितले. पण समाजकारणाच्या दृष्टिकोनातून त्याचा विचार केला तर दारिद्रय हा त्या नाटकाचा गाभा आहे, असं मला वाटतं. हल्ली संतोष चांगला लिहायला लागला आहे.” संतोष म्हणजे संतोष पवार. जणू संतोष शाळेत हयाच्याच बाकावर बसत होता!
आजवर मी शेकडो नाटके बघितली आहेत. पण का कुणास ठाउुक, डे्रसिंगरुममध्ये जाण्याचं धाडस माझ्याने झालं नाही. हे त्याला समजल्यावर दु:शासनाने द्रौपदीलाही जेवढया निर्दयपणे खेचले नसेल असे त्याने मला त्या डे्रसिंगरुममध्ये नेले. तिथले नट कपडे बदलत होते. नटया रंगाचे तोंड साफ करून नवे रंग चढवण्यात मग्न होत्या. हयाने जाउुन त्या लेखकालाच धरला आणि “रिलेशन्सचे कॉम्प्लीिकेशन्स का वाढवले आहेत?” याची चर्चा सुरू केली. मध्यंतर संपून नाटक सुरू व्हायची वेळ आली तरी यांची चर्चा संपेना. तो लेखक बिचारा ‘कुठून बुध्दी झाली आणि हे नाटक लिहिले’ म्हणून स्वत:वरच कावला. माझी चुळबुळ सुरू झाली. त्याला तिथून मुश्किलीने काढला आणि बाल्कनीवरच्या खुर्चीत कोंबला.
ते नाटक संपल्यावर त्याने माझे डोके खायला सुरवात केली. या बाबतीत दिग्याचं एक बरं आहे. दिग्या त्याला “हे नाटक भिकार आहे.” असं तोंडावर सांगून टाकतो. कधी कधी दिग्याच्या बिनधास्तपणाचे मला कौतुक वाटते. मी एकदा दिग्याला विचारले, “हा तुला काही बोलत नाही का असं डायरेक्ट काही बोलल्यावर?”
“त्याला माहित आहे आपलं मत ठाम म्हणजे ठाम. अजिबात बदलणार नाही. त्यामुळे तो आपल्या नादी लागत नाही.” दिग्या उवाच. अगदी प्रामाणिकपणे!
पण हेच ठाम मत मी दिल्यावर त्या नाटकातली मला न दिसलेली कौशल्ये त्याच्या तोंडून ऐकावी लागतात. एकदा तर त्याने कहरच केला. “नाटक हे कथेसाठी बघायचेच नसते. ते डायरेक्टर आणि त्यातल्या मांडणीसाठी बघायचे असते.” असे काहीतरी मला समजावत होता. हा माणूस मग प्रॉपर्टी, सोफासेट, खुर्च्या, टेबले अशा वस्तूंची दहा टक्क्यांपासून पन्नास टक्क्यांपर्यत सूट असणारी प्रदर्शने बघायला का जात नाही, ते कळत नाही.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

तो # २

नाडीची विजार, बिनकॉलरचा नेहरु शर्ट आणि गळयात शबनम बॅग असा इसम विक्रोळी स्टेशन परिसरात कुठे दिसला तर ओळख काढण्याच्या भानगडीत न पडता डायरेक चर्चा सुरु करा. आपोआप ओळख होईल. आमच्या एवढया बॅगा, छत्र्या, मोबाईल चोरीला जातात पण हयाची बॅग चोरीला का जात नाही, काही कळत नाही. ही बॅग ज्यादिवशी चोरीला गेल्याचे समजेल त्यादिवशी मी तर पेढे वाटेन. त्याच्या बॅगेत नुसत्या कविताच नसतात तर कुठल्यातरी लग्नपत्रिकेची एक कच्ची आणि एक पक्की प्रत असते. त्या कागदपत्रातून चुकून त्याला हात लागतो आणि तो अत्यंत उत्साहाने म्हणतो, “ही लग्नपत्रिका मी सेट केली आहे. वाच.”
आज्ञा झाल्यावर आपल्या इच्छा मनात दाबून वाचायचे. त्यातले एक अक्षर लागत नाही. एका नवर्‍याच्या आयुष्याचा खेळ होताना मजा बघायला या, असा तो मजकुर असतो. पण तोही कुणाला नीट कळू नये याची दक्षता या कविमित्राने घेतलेली असते.
बहुतेकदा माझा चहा संपत आला की हा बॅग शोधायला लागतो. हा माणूस फक्त कवीच नाही. एकवेळ तेही परवडलं असतं. पण कुठल्यातरी पेपराचा वार्ताहरही आहे. वार्ताहर आहे असं तो सांगतो. बातम्या काय देतो ते देवच जाणे! दिवसातले चोवीस तास त्या उडप्याच्या हॉटेलात नाहीतर बाजुच्या बारमध्येच बसलेला असतो.
मला बारमध्ये बसायला अजिबात आवडत नाही. एकतर विदयुत महामंडळाने लोडशेडिंग केल्यासारखा नेहमी तिथे अंधार असतो. आणि दुसरे म्हणजे आतल्या तसल्या अंधारातल्या गर्दीत कोणतरी ओळखीचा निघण्याची शक्यता असते. न पिताच सगळीकडे बोंबाबोंब होण्याची भीती असते. ज्याला कर नाही त्याला असा डर असतो. पण हयाच्यामुळे मी अनेकदा बारमध्ये जाउुन बसलो आहे. हा स्वत:साठी व्हिस्की आणि माझ्यासाठी कीटकनाशक कोला मागवतो. व्हिस्की घेतल्यावर हा ती घटाघटा पिणार नाही. त्याला एका बाटलीत दोन बाटल्या सोडा मिसळावा लागतो. आणि मग हा एक एक घोट राजासारखा पिणार! त्या मानाने आमच्या खोलीतले शरदमामा बरे. प्यायची त्यांना अजिबात सवय नाही. फक्त दुसर्‍याने दिल्यावर घेतात. कितीही! जे लोक एका पेगने आडव्या होतात त्या ब्रांडच्या बाटल्याच्या बाटल्या घेउुनही न डगमगता डबे आणायला ते खाणावळीत जातात आणि “दोन भाकरी जास्ती दया.” म्हणून न विसरता सांगतात.
तो स्वत:ला सर्वज्ञानी समजतो. त्यामुळे त्याच्यासमोर तोंड उघडले तरी आणि नाही उघडले तरी पंचाईत होते. लग्न होउुन तीन वर्षे उलटून गेली होती. बायकोला गावावरून आणायचे होते म्हणून एखादी खोली मिळवण्याच्या खटपटीत होतो. ते चुकून हयाच्याजवळ बोललो. हयाने मुंबईतल्या हजार एरियाची नावे सांगितली. “इकडे घेतलीस तर हे चांगलं आहे. तिकडे घेतलीस तर ते चांगलं आहे.”
मी चतुराईने विषय बदलून गाडी वाचनाकडे वळवली. त्याने मला “खूप चांगले आहे.” म्हणून स्वामी विवेकानंदांचे एक पुस्तक दिले होते. ते आख्खे पुस्तकच्या पुस्तक वाचून झाल्यावर मला त्यातले काहीही कळले नाही, हे त्याला प्रांजळपणे सांगून टाकले तर हयाचं वेगळंच.
“नाहीच समजणार तुला. वैचारीक पुस्तके कळायला एक वेगळाच मेंदू लागतो.”
माझ्याकडे तसला मेंदू नाही हे माहित असूनही या मस्तिष्कधारी पंडिताने मला ते पुस्तक का दिले होते ते समजायला मार्ग नव्हता.
“स्वामी विवेकानंद मला समजतील. अगदी आरपार. पण मला ते पचणार नाहीत. तुझ्याआधी मीही ते पुस्तक वाचलं पण पचलं नाही.” हा माणूस स्वामी विवेकानंदांचे पुस्तक खायच्या वार्ता करतोय काय ते मला समजेना.
“काय आहे, जर्न्यालिष्टला हे सगळं वाचावंच लागतं.”
“हो का?” नाहीतर जर्न्यालिष्टला हे करावं लागतं, जर्न्यालिष्टला ते करावं लागतं, याची सगळी लिष्टच समोर टाकतो की काय या भीतीने मी आवंढा गिळला.
“तरीही मी स्वामींना फारसे वाचत नाही. कारण ते मला पचणार नाहीत हे मला ठाउुक आहे.” मी पुन्हा हैराण!
“आपलं वाचन म्हणजे ज्वलंत. आंबेडकर, आगरकर, फुले. तर तू काय म्हणत होतास, रुम घ्यायची आहे ना तुला?” त्याने फुल्यांवरून डायरेक्ट रुमवर उडी मारली.
“अं? हो.”
“कुठे घेणार आहेस?”
“अजून ठरवायचे आहे.”
“कुठे घ्यायची तिकडे घे, पण फर्निचर अजिबात घेउु नकोस. आणि इंटिरियर करायला मला बोलव.”
अजिबात फर्निचर न घेतल्यावर कशाच्या इंटिरियरला त्याला बोलवायचे ते मला कळेना.
“जास्त खर्चात पडायला सोफा घेउु नकोस. गादी आणि उशा घे. मग हॉलमध्ये अशी गादी टाकायची. तिच्या इकडे एक उशी आणि तिकडे एक उशी अशी मांडायची.” असे म्हणत त्याने मध्ये प्लेट आणि बाजूला दोन बशा ठेवल्या.
“आणि वाटल्यास हा लोड.” पाण्याने भरलेला जग बशीच्या बाजूला आला. माझ्या समोरच्या उशीतल्या कपात चहा असल्यामुळे तो सांडण्याआधी तो मी पोटात सोडला. कुठल्याही विषयावर फुकटात सल्ला विचारायचा असेल तर मला कुठल्याही प्रकारे मध्ये न घेता त्याने माझ्या या कविमित्राला भेटावे.
उडप्याचे हॉटेल आणि त्याच्या बाजूचा बार ही त्याची प्रेरणास्थाने आहेत. याच अंधार्‍या बारमध्ये बसून त्याला अनेकवेळा जीवनाचा साक्षात्कार झाला आहे आणि त्या धुंदीतच त्याला बर्‍याच कविता व लेख आठवले आहेत. त्याला तंद्री लागली की वेटर बिचारे चणे शेंगदाणे देउुन कावतात. त्याच्या त्रासाला कंटाळून दुसर्‍या एखादया गिर्‍हाईकाला हाकलून बाहेर काढतात पण हा पडला समाजसुधारक कवी. कवीच्या नादी शहाण्याने लागू नये, हे त्या उडप्यांनांही कळते.
ते उडपी मात्र याची एखादया राजासारखी बडदास्त ठेवतात. हा हॉटेलमध्ये जाउुन बसला, की ते पोरे लोक त्याला गरम पाण्याचा ग्लास आणून देतात. थंड पाण्याचा ग्लास आणून दिला की हा त्यांच्यावर गरम होतो. सुरवातीला मला हे गरम पाण्याचे प्रकरण ठाउुक नव्हते. त्या पोर्‍याने त्याच्याबरोबर एकदा मलाही गरम पाण्याचा ग्लास आणून दिला. ते पाणी पिण्यासाठी होते ते मला हात धुतल्यावर समजले. त्याचा सूड म्हणून की काय त्यानंतर त्याने मला थंड चहा आणून दिला.
हॉटेलमध्ये त्याचा एक ठरलेला टेबल आहे. तिथे जाउुन बसल्यावर जो वेटर त्याला “काय आणू?” म्हणून विचारायला येईल त्याला बाजूच्या टपरीवरून आधी सिगरेट आणायला लागते. म्हणून तो येउुन बसल्यावर पाचदहा मिनिटे पाणी ठेवणार्‍याखेरीज कोणीच येत नाही. पाणीवाला येउुन पाणी ठेउुन जातो आणि आॅर्डरवाला आॅर्डर घ्यायच्या आधी याला सिगरेटी देतो.
त्याने माझा एवढा छळ करूनदेखील मला मध्यंतरी त्या हॉटेलमध्ये जायला आवडायचं. प्रिती झिंटाला लाजवेल अशी गालावरची खळी घेउुन एक अिद्वतीय वस्तू तिच्या फडतुस गुरुबरोबर आमच्या वेळेतच चहाला यायची. हा गुरु थेट एखादया साउुथ इंडियन रामण्णा किंवा मुरगाप्पासारखा दिसायचा. पंख्याच्या वार्‍याने उडणारे तिचे ते काळेभोर कुंतल, गुलाबाची पाकळी कुठल्याही कसबी कारागीराला ज्या आकारात कापता येणार नाही असे ओष्ठ, चाफेकळी कसली असते ते ठाउुक नाही, पण जशी असेल असे वाटते तसे तिचे नाक, कुठल्याही गरुडाकडे पाहिलं तर तो उडता उडता कोसळून पडेल अशी नजर, एवढी सगळी स्फोटक सामुग्री (अजूनही वर्णन करण्यासारखे बरेच काही आहे, पण मज पामराला तेवढे आलंकारिक शब्द येत नसल्यामुळे ­ शिक्षाण कमी झालं असल्यामुळे म्हणा हवं तर ­ इथे एवढेच पुरे) घेउुन ती खुर्चीत बसलेली असायची.
चहाच्या टेबलावर बसल्या बसल्या त्यांचा क्लास सुरू होत असे. उडप्याचे ते टेबल म्हणजे त्या गुरुशिष्येचे हॉटेल कम क्लासरुम होते. हे उडपी लोक बर्‍याच लोकांना भरपूर सूट देतात याचा मी तिथे अभ्यास केला. शॉर्टहॅण्डच्या नावाखाली रोज हॉटेलचा गल्ला वाढत होता. तो गुरु तिला उर्दु शिकवायचा की शॉर्टहॅण्ड हे शेवटपर्यत कळाले नाही. तिला तरी समजायचे की नाही देव जाणे. पण हॉटेलमधल्या कुठल्यातरी टेबलावरचे चार डोळे (मला चष्मा आहे हे जाणकारांना सांगायला नकोच) अधूनमधून आपल्याकडे असतात हे निर्झरासारख्या खळाळणार्‍या हास्यातून जाणवायचे. परवाच एक कादंबरी वाचली म्हणून या सगळ्या उपमा सुचल्या.
मी तिला खळी म्हणायचो. कधी कधी हॉटेलमध्ये गेल्यागेल्या “अरे, तुझी खळी आत्ताच गेली.” अशी माहिती मिळायची आणि पुढचा वेळ बैठक मोडण्याच्या विवंचनेत जायचा. अशा एखादया हॉटेलमध्ये, बसस्टॉपवर, बसमध्ये, लांब पल्ल्याच्या रेल्वेप्रवासात एखादीकडे बघायचेच नाही असं लाखवेळा ठरवलं तरीदेखील आपला विश्वामित्र व्हायला वेळ लागत नाही.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

तो

“फाळणी ही भारत आणि पाकिस्तानची शोकांतिका आहे.”
“…”
“गांधीहत्या ही अखंड हिंदुस्तानची शोकांतिका आहे.”
“…”
“बॅरिस्टर जीनांवरचे आरोप ही अखंड पाकिस्तानची शोकांतिका आहे.”
तो एकटाच बोलत होता आणि मी ऐकत होतो. खरं म्हणजे मी एकटाच त्याच्या तावडीत सापडलो होतो ही माझी शोकांतिका होती. स्टेशनवरच्या उडप्याच्या हॉटेलमध्ये पाण्याने भरलेले ग्लास टेबलावर ठेवलेले असतानादेखील हा जोरजोराने मूठ आपटत होता आणि ग्लास पालथे होउु नयेत याची मी काळजी घेत होतो.
वास्तविक गांधी गेल्यानंतर तीस बत्तीस वर्षानंतर आम्ही जन्माला आलो होतो त्यातदेखील आमची चूक नव्हती. बॅरिस्टर जीनाच काय, कुठलेही मुस्लिम नाव उच्चारताना मला उगीचच पोटात धस्स होते. यामुळे त्यांच्या नेत्यांवर वगैरे आरोप वगैरे भानगडच नाही. फक्त साहेब नसल्यामुळे आॅफिसमधून लवकर निघायला मिळाले म्हणून खुशीत होतो तेवढयात त्याला दिसलो.
तसे म्हणाल तर हा माझा खास मित्र नव्हे. मित्राचा मित्र. शिवाय हा कवी आहे हे समजल्यापासून त्याच्यापासून चार हात लांबच रहायचो. नाहीतर ओळखीचा (गैर) फायदा घेउुन हा कुठेही कविता वाचून दाखवायचा. त्यात देवाने त्याला अतिशय निष्पाप चेहर्‍याची देणगी देउुन घोडचूक केलेली आहे. त्यामुळे प्रथमदर्शनी हा माणूस एवढा भयंकर असेल याची अजिबात कल्पना येत नाही.
पण जसजसा परिचय वाढत गेला तसा माझा अनुभवही वाढला. मी बर्‍याचदा त्याला पाहूनदेखील न पाहिल्यासारखे करतो. न पाहिल्यासारखे करतो म्हणजे लवकरात लवकरची लोकल पकडतो. एकदा तर पडता पडता वाचलो पण लोकल सोडली नाही. मागच्यावेळी त्याने मला आदिवासी पाडयावरचा एकलव्य ही कविता उडप्याच्या हॉटेलमध्ये वाचून दाखवली होती. आठदहा ओळींची कविता होती. म्हटलं, दहा पंधरा मिनिटांत संपेल. म्हणून मी चहादेखील मागवला. त्या आठ दहा ओळींनी तीन तास कुरतडले. शाळा आणि कॉलेजचा कुठलाही आख्खा पेपर आम्ही तीन तासात दोनवेळा सोडवायचो. त्यात अशा कुठल्यातरी कवितेच्या आठ ओळी सहा मार्कासाठी असायच्या.

एकलव्य एकलव्य एकलव्य
द्रोणाचार्याचा एकलव्य
द्रोणाचार्याचा की,
द्रोणाचार्याच्या पुतळयाचा?

अशा त्या पहिल्या चार ओळी होत्या. वास्तविक पूर्वी मला एकलव्य आवडायचा. आणि कपटाने गुरूदक्षिणा म्हणून त्याचा अंगठा मागणार्‍या द्रोणाचार्याचा राग यायचा. पण त्याची ‘एकलव्य’ ही कविता ऐकल्यापासून मला एकलव्य आणि द्रोणाचार्य या दोघांचाही राग यायला लागला आहे. नको असलेल्या आठ ओळी ऐकण्यासाठी आठ चहाचे पैसे दयावे लागले. हा माणूस जेवतो बिवतो की नाही कुणास ठाउुक? नुसता चहा पित असतो.
एका ठरलेल्या उडप्याच्या हॉटेलमध्ये टेबलावरच्या मळक्या फडक्याप्रमाणे हा तिथे पडलेला असतो. हल्लीचे उडपीदेखील फारच सहनशील झाले आहेत. त्यांची मला अत्यंत सहानुभूती वाटते. हा माणूस स्वत:च्या पैशांनी चहा पित नाही. सगळया मित्रांना बोलवतो. मित्रांनी चहा मागवल्यावर बिल आले की कविता ऐकवायला काढतो. मित्र बिल नको पण कविता आवर म्हणून उडप्याने दिलेली चिल्लर मूठीत धरून पळ काढतात. मला हे चांगले ठाउुक आहे, म्हणून या उडप्याच्या हॉटेलात मी चुकूनदेखील जात नाही. पण ग्रहांची वक्रदृष्टी माझ्यावर पडली की मी त्याच्या दृष्टीस पडतो.
चरित्रनायकाचे शिक्षण म्हणाल तर फक्त दहावी पास आहे. दहावी पास झाल्यावर हा इसम कॉलेजला न जाता समाजसुधारणेच्या भानगडीत पडला. त्याच्या दृष्टीने समाजसुधारणा करणे ही गोष्ट बारावीच्या परीक्षेत पास होण्यापेक्षा अत्यंत सोपी होती. त्यात हा कुठल्यातरी कवीच्या नादी लागला आणि त्याच्याप्रमाणे त्याच्याही गळयात शबनम बॅग पडली. या बॅगेत दोनचार वर्षापासून पहात आलोय तीच डायरी, त्यात घडया करून ठेवलेले अगणित पेपर आणि तत्सम कागदांचा बराच संग्रह आहे. एक चहा पिउुन झाल्यावर हा त्याची पहिली कविता ऐकवायला काढतो.
“ही बघ परवाच लिहीली.”
मी तर दोन दोन महिन्याच्या अंतराने एकच कविता “परवाच लिहीली ­” या सदराखाली तीनवेळा ऐकली आहे. हा एकच कविता पुन्हा पुन्हा का लिहीतो ते मला कळत नाही. अक्षर सुधारावे म्हणून लिहीत असेल म्हणावे तर प्रत्येकवेळची सिच्युएशन वेगळी असते. पहिल्या सिच्युएशनमध्ये त्याला एक स्वप्न पडते, दचकून हा जागा होतो आणि रात्री दोनला हा कविता लिहायला बसतो (आपल्याला एखादा प्रसंग आठवला की वेळ, काळ याचे काही भान नसते आणि एकदा गेली की त्या प्रसंगाची ग्रीप पुन्हा येत नाही असे त्याचे मत आहे). दुसर्‍यांदा बारमध्ये बसल्या बसल्या ही कविता लिहीली असे हा उघडपणे सांगतो. आणि तिसर्‍यांदा एक उघडा भिकारी बघितल्यावर हयाला सत्याचा साक्षात्कार होतो आणि त्यावेळी ती कविता जन्माला येते. त्याची प्रत्येक कविता केवळ फडतुस असते. तरीदेखील मी प्रत्येकवेळी ती जणू काय बालकवींचीच कविता आहे या उत्साहात वाचतो आणि शेवटी निराश होतो.
“झालास ना निराश? असं नैराश्य आणण्याची पॉवर कवितेत पाहिजे.” त्याचा चेहरा एकदम खुलायला लागतो. मला मध्यंतरी जास्तच नैराश्य यायला लागलं आहे म्हणून एका डॉक्टराकडे गेलो तर तिथे औषधाऐवजी “कुठल्या फडतुस कविता वाचत असाल तर ताबडतोब बंद करा.” असा सल्ला मिळाला. मी भूत पाहिल्यासारखे डॉक्टरकडे पाहिले. एवढे अचूक निदान त्यांनी आयुष्यात पहिल्यांदा केले होते. त्या डॉक्टरकडे स्वत:च्याच कविता वाचून नैराश्याने गळफास घेतलेल्या एका कवीची केस आली होती हे मला मागाहून कळले. डॉक्टरांच्या त्या सल्ल्यापासून मी या कवीमित्राला कटाक्षाने टाळतो.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

…आणि चष्मा लागला

प्रसंग पहिला- स्थळ ठाणे रेल्वे स्टेशनचा तीन नंबरचा फलाट. तीन नंबरवर येणारी गाडी मी दोन नंबर फलाटावरच येते आहे असे समजून गाडी येणार्‍या फलाटाच्या कडेला जाउुन वाकून बघत होतो. एवढयात दिन्याने नुकत्याच खाल्लेल्या सुप्रसिद्ध कचेरी मिसळीचे उपकार विसरून मी आंधळा असल्याचे फलाटाच्या त्या गर्दीतच जाहीर केले.
प्रसंग दुसरा- बसस्टॉपवर उभा राहून मी ज्या बसची वाट बघत उभा आहे त्या नंबराच्या तीन बस गेल्या तरी मला पत्ताही नाही.
प्रसंग तिसरा- नाटक बघायला गेल्यावर रंगमंचावर फक्त धडांचीच हालचाल चालू झाली आहे असे मला वाटू लागले.
कुठलेतरी तीन प्रसंग पाहून सम्राट (हा शब्द मी पाचवीत असताना सरमाट असा उच्चारायचो. खरं म्हणजे अशोकाशी माझे काहीही वैर नसताना सम्राटासाठी मला खूप मार खावा लागला आहे. असो!) अशोकाने सगळ्या ऐश्वर्याचा त्याग केला आणि तो खुशाल जंगलात निघून गेला.
अशोकाची जीवनावरची वासना उडाली होती, पण मला तसे काही वाटले नाही. पण वरच्या तीन प्रसंगाने आपल्या दोन्ही डोळयांनी आपल्याला दगा दिलाय एवढे मी समजलो. वास्तविक त्याच्याप्रमाणे ऐश्वर्याचा त्याग करायला माझ्याकडे काहीच नव्हते. निराश होउुन कुठल्यातरी जंगलात जायचे म्हटले तर जवळ एखादे घनदाट जंगलही नव्हते. येउुर, उपवन वगैरे भागात जाउु शकलो असतो पण तिकडे बिबटयाचा वावर असल्याचे वारंवार पेपरात छापून येत असल्याने मी तो विचार तात्काळ मनातून काढून टाकला.
एवढे सगळे समजल्यावर चष्मा बनवणे क्रमप्राप्तच होते. त्याच संध्याकाळी एका चष्मेवाल्याच्या दुकानात गेलो.
“या शेट.” डोळयांवर चष्मा नसल्यामुळे की काय मी पाठीमागून कोण शेट येतोय ते बघितलं. कोणीच नव्हता. म्हणजे मीच शेट!
“काय पाहिजे?”
“चष्मा बनवून घ्यायचाय.”
“नाव काय?”
“कुणाचं.”
“चष्म्याचं … आपलं तुमचं.”
मी नाव सांगितलं. त्याने डोळे तपासणीची फी घेतली आणि मागच्या बाजूला जायला सांगितलं. मागच्या बाजूला डोळे तपासायला एक सुंदर मुलगी होती. तिला बघून दिन्याही डोळे तपासून घेउु काय म्हणत होता. दिन्याला बाहेरच बसवून ती मला एका छोटया खोलीत घेउुन गेली. आत गेल्यावर तिने बल्ब घालवून पहिल्यांदा अंधार केला. आणि काहीबाही प्रश्न विचारले. एखाद्या डिटेक्टीवसारखी बॅटरी आणि भिंग घेउुन माझ्या डोळयांची तपासणी चालली होती. तिचा एसीतला थंड हात माझ्या डोळयाला लागल्यावर माझ्या नाकातून ड्रॅगनसारख्या गरम वाफा आल्याचा माझा मला भास झाला. माझ्या हातून उगाचच काही पाप होउु देउु नकोस अशी मी देवाकडे प्रार्थना केली.
मग बिनकाचेचा पानबुडीसारखा एक चष्मा मला देण्यात आला. सगळ्या जगाचे चकचकीत चष्मे असताना असा प्राचीन काळचा चष्मा घालून हिंडायचे की काय म्हणून मी टेंशनमध्ये आलो होतो. ह्यात नंबर तपासायच्या काचा टाकायच्या असतात हे मला नंतर समजले.
“आरशात बघा आणि वाचा.” मी भलत्याच दिशेला बघायला लागलो कारण आवाज कुठून आला ते मला कळले नाही.
“अहो तिकडे कुठे बघताय? आरसा समोर आहे.” मी पहिल्यांदा आवाज कुठून आलाय ते बघायला पाठीमागे बघितले.
मला बावळट समजून मग तिने स्वच्छ लाईट लावून कुठे बघायचे ते दाखवले. समोरच्या डब्यात दिसणारी एबीसीडी मागे वळून बघितल्यावर दिसत नव्हती. काय प्रकार चालला आहे ते मला कळत नव्हते.
त्या पानबुडीवाल्या चष्म्यात काचा टाकून माझ्या डाव्या डोळयाचा नंबर निघाला पण उजव्या डोळ्याचे जमेना. उजव्या डोळयाने मला पहिली आणि मोठयात मोठी ओळही दिसत नव्हती. तीन अक्षरांपैकी मी मधल्या अक्षरावर लक्ष केंद्रित केल्यावर मला बाजूची दोन अक्षरे दिसायची. तीही पुसट. मधले अक्षर दिसायचेच नाही. तिच्या टेबलावर असलेल्या तीन ट्रे मधल्या होत्या नव्हत्या तेवढया सगळया काचा टाकून झाल्या तरीही माझ्या उजव्या डोळयाच्या नंबराचा थांग पत्ता लागेना. मग वैतागून तिने दुसर्‍या स्पेशालिस्ट डॉक्टरांचा पत्ता दिला आणि त्यांना जाउुन भेटायला सांगितले. मी गेल्यावर सुटकेचा टाकलेला नि:श्वास मला स्पष्ट ऐकू आला. माझे कान मात्र जाम शार्प आहेत. एवढे सगळे होउुन बाहेर पडतोय की नाही तोपर्यंत दिन्या आत काय झाले हे ऐकायला उत्सूक होता. विषेश काही झाले नाही हे समजल्यावर तो कमालीचा निराश झाला.
स्पेशालिस्टकडे जाणे म्हणजे इंटरव्युव्हसारखा वॉक इन प्रकार नव्हता. अपॉईंटमेंटशिवाय प्रवेश नव्हता म्हणून वेळ घेतली. ठरलेल्या वेळी तिथे जाउुन बघतो तर रेल्वेपास काढायला असते तशी रांग. जरासे आत वाकून बघितले तर सगळे चष्मे घातलेले लोक. सगळयांचेच डोळे त्याचदिवशी फुटणार! माझ्या नशीबी नवग्रहांबरोबर रांग हा एक ग्रह चिकटलेला आहे. कुठेही गेलो तर एकदम एंट्री वगैरे भानगड नाही. रांग लावायचीच!
दोन तासांनी नंबर आल्यावर मी आत गेलो. त्यांनी डोळयांवरचा चष्मा काढून मला बघितले. कशाला कोण जाणे, बाजुलाच एक पाच फुट उंचीचा आरसा होता त्यांनी मला आरशाकडे तोंड करून बसायला सांगितल्यावर डोळयांवर चष्मा नसतानाही माझे आरशात जे काही प्रतिबिंब दिसले, त्यावरून मी केसांवरून हात वगैरे फिरवून केस नीट करून घेतले. सवय!
मग स्पेशालिस्ट डॉक्टरांनी पुन्हा एकदा तपासणी करून माझ्या दोन डोळ्यांचे दोन वेगवेगळे नंबर माझ्या हातावर ठेवले आणि त्या नंबरचा चष्मा तयार झाल्यावर माझ्याकडून तपासून घ्या अशी तंबी दिली. इथेही उजव्या डोळ्याने डॉक्टरांना परेशान केले पण त्यांनीही चिकाटी न सोडता त्याचा ढोबळ मानाने नंबर काढला.
दोन दिवसांनी तयार झालेला चष्मा पुन्हा त्यांच्याकडे जाउुन तपासून घेतला. चष्म्यालाही भिंगाने तपासतात हे माझ्यासाठी नवीनच होते. त्यांनी तो चष्मा वापरण्यासाठी मला परवानगी दिली आणि तेव्हापासून तो माझ्या डोळ्यांना कायमचा चिकटला. त्यानंतर अनेक चष्मे आले आणि गेले. डोळ्यांचे नंबर कमी जास्त झाले. पण नाकावर मात्र एका चष्म्याची कायमची सोय झाली.


©विजय माने, ठाणे.

व्यायाम केलाच पाहिजे का? # २

एकदिवशी गडबडीने चार माळे चढून आल्यावर मरणाची धाप लागली आणि तिला आयतेच कारण मिळाले. व्यायाम या विषयावर मला भले मोठे लेक्चर मिळाले आणि दुसर्‍या दिवशी ती मला जिममध्येच घेउुन गेली. लगेच माझेही पैसे भरण्यात आले. वास्तविक तिथे ट्रायलसाठी दोन दिवस फुकटात जाता आले असते पण लावायचीच आहे तर कशाला ट्रायलीच्या भानगडीत पडा म्हणून मी जॉईनच करून टाकली.
रिसेप्शनिस्टकडे पैसे भरून आत पाउुल टाकल्या टाकल्या तिथल्या गर्दीने मी हैराण झालो. सगळेजण अरनॉल्ड झाले होते. जो तो हातात वजने घेउुन दंडाच्या बेटकुळया वाढवण्यात दंग झाला होता. आपल्याला पाच किलोचा सनफ्लावर तेलाचा डबा उचलता उचलता नाकी नउु येतात आणि ते लोक पंचवीस पंचवीस किलोचे डंबेल्स आरामात उचलत होते. नुसते उचलतच नव्हते तर ते वरखालीही करत होते. तेवढे वजन उचलल्यावर फाडकन आपला दंड फुटायचा. अशा या गर्दीत आपल्याला कसा आणि कधी व्यायाम करायला मिळणार म्हणून मी चिंतेत पडलो आणि जिमच्या सगळया भिंतीना आरसे असल्याचे माझ्या लक्षात आले. म्हणजे खरी गर्दी कमी होती! आत गेल्या गेल्या दहाबाराजणांनी माझ्याकडे कसे काय पाहिले या रहस्याचा मला नव्याने शोध लागला.
आत गेल्या गेल्या एका इन्स्ट्रक्टरने मला ताब्यात घेतले. बॉडीचा वॉर्मअप कसा करायचा ते सांगत होता एवढयात दुसरा एक नवशिक्या त्याला काहीतरी विचारायला आला,
“हं असं करा.”
त्याने आज्ञा दिल्यावर मी माझे अंग वाकडे तिकडे करू लागलो.
“तुम्ही नका हो करू. ह्याला सांगतोय मी.”
माझा पचका झाला. एकतर हा एवढा हळू बोलत होता की त्याने सांगितलेल्या प्रत्येक गोष्टीला मी “काय?” म्हणून विचारत होतो. बाजुचा दुसरा इन्स्ट्रक्टर त्यामानाने चांगला शिकवत होता. मी पुन्हा कधीही या उदास मनुष्याकडे फिरकायचे नाही हा निश्चय केला आणि पहिला दिवस संपला.
दुसर्‍या दिवशी अतिउत्साहात जिममध्ये गेलो. दुसर्‍या इन्स्ट्रक्टरला पकडला. त्याने वार्मअप करायला सांगितल्यावर चालूच झालो. उत्साहाच्या भरात थोडया जास्तच उंच उडया मारल्या असाव्यात कारण सगळे व्यायाम करायचे सोडून माझ्याकडेच बघायला लागले त्यामुळे मी ओशाळलो आणि स्वत:ला जरा आवरले. हळूच मान फिरवून इकडे तिकडे पाहिले. कुणीही बघण्यासारखे नव्हते. मग जाग्यावरच धावण्याचे प्रात्यक्षिक केले. काहीही चूक नसताना उठाबशा काढल्या. अंगाची डाव्या आणि उजव्या बाजूला कमान केली आणि पुन्हा इन्स्ट्रक्टरला विचारले, “आता काय करू?”
मग त्याने मला एका पालथे झोपावे लागेल अशा मशिनकडे नेले आणि त्या मशिनवर झोपवले. आजुबाजूने हातात वजने घेउुन लोक सैरावैरा धावत होते. एखादे जरी चुकून पडले असते तर हातपाय वाचायची शक्यताच नव्हती. फ्र्रॅक्चरची शंभर टक्के सोय करण्यात आली होती. मी लगेच थोडा भिंतीच्या बाजूला सरकलो. पालथे झोपून पुढे असणार्‍या दोन दांडयाना पकडले. पाय मागच्या दांडयात अडकवले. त्याने बाजूच्या वजनाच्या थप्पीतली खीळ काढून वरच्या बाजूला लावली. म्हणजे मी नवीन असल्यामुळे वजन कमी केले. मग मला पायाने तो दांडा कसा उचलायचा ते सांगितले. वर येताना फास्ट आणि खाली घेताना स्लो असा व्यायाम चालू झाला. खाली येताना ती वजने एकमेकांवर आपटली नाही पाहिजेत असा दंडक होता. मी पाचव्या सहाव्यातच गार झालो. तरी हा पीटीच्या सरांसारखा बाजूला उभा राहून आकडे मोजत होता. वीस आकडे भरले आणि माझी सुटका झाली. थोडावेळ त्याने इकडे तिकडे हिंडून ये म्हणून सांगितले. मी हिंडून आलो तरी कुणी पाहण्यासारखे आले नव्हते. आठ ते दहा या वेळेत जिमला मुलीही असतात असे सांगून माझी उगाचाच फसवणूक करण्यात आली होती.
इकडे तिकडे फिरून झाल्यावर पुन्हा त्याच मशिनवर तसेच वीसपर्यत काउुंटिंग झाले. मग एका दुसर्‍या सांगाडयाकडे मला नेण्यात आले. हा काय प्रकार आहे हे मी पहातच होतो इतक्यात तिसर्‍याच सांगाडयावर लोंबणार्‍या एका मुलाने माकडासारखी माझ्यासमोरच उडी टाकली. जत्रेत नेलेल्या पोराने असंख्य दुकाने पाहिल्यावर त्याची जी अवस्था होते तशी माझी झाली होती. याही मशिनवर मी नवीन असल्यामुळे वजन कमी करण्यात आले. मग तिथे कसे बसायचे, दोन्ही हातात दांडा पकडून छातीपर्यत खाली कसा ओढायचा ते सांगण्यात आले. इथेही वीस काउंुट होते. मी पंधरापासून जाम थकलो होतो. हातातला दांडा काही झाले तरी ओढला जात नव्हता. शेवटी वीसाचा काउुंट झाल्यावर मी उठलो आणि बाजूच्या बाकावर बसलो इथपर्यत ठीक होते.
अचानक माझ्या डोळयांसमोर अंधारी आली. अंधार वेगाने वाढू लागला. डोळे आपोआप घट्ट मिटले जाउु लागले. सगळी जिम गरगर फिरायला लागली. आजुबाजूला वजने घेतलेले लोक आणि सांगाडयावर लोंबणारे लोक हवेत उडत असल्यासारखे वाटू लागले. मी बाजूला कशाचातरी आधार घेतला. मला चक्कर आली आहे हे इन्स्ट्रक्टरने ओळखले आणि विचारले, “चक्कर आली का?”
मी मानेनेच होकार दिला.
“शांत बसा. पाणी पिणार का?”
काहीतरी करायला हवं म्हणून मी पुन्हा होकार दिला. त्याने पाण्याची बाटली आणून माझ्या हातात दिली पण डोळयांसमोरची अंधारी पूर्ण गेली नसल्यामुळे त्याचे टोपण उघडायला जमत नव्हते. एवढयात अजून एकाने काचेच्या ग्लासातून ग्लुकॉन डी आणले. कोल्ड्रींक पिल्यासारखा स्टाईलमध्ये मी ग्लुकॉन डी पिलो. थोडावेळ विश्रांती घ्या म्हणून त्यांनी माझी रवानगी आतल्या बाजूला असणार्‍या रेस्टरूम कम चेंजिंगरूममध्ये केली. माझ्या अंधारी आलेल्या डोळयांना बरेचजण माझ्याकडे बघत असलेले समजले आणि त्यात दोन मुली होत्या हे मला तशा अवस्थेतही कळले.
“असेच पडून रहा. ग्लुकॉन डी विरघळू दे.” म्हणून सांगण्यात आले म्हणून मी आत जाउुन एका बाकावर तसाच पडून राहिलो. एवढयात एक किरकोळ शरीरयष्टीचा एक व्यायामपटू आला. माझ्याकडे कमालीच्या सहानुभूतीने पहात त्याने विचारले, “काय खाउुन आला नव्हता काय?”
“चहा आणि एक केळी खाउुन आलो होतो.”
“अहो इकडे येताना चहा कधी प्यायचा नाही. अंडी खाउुन येत जा, वाटल्यास दूध पिउुन या पण चहा घेउु नका.”
मी हो म्हणालो.
त्याचा व्यायाम बहुतेक संपला असावा. कारण त्याने जिमची कपडे काढून नॉर्मल पेहराव केला आणि पिशवीतून केळीची फणी काढली. माझ्या हातात दोन केळी देत तो म्हणाला, “घ्या!”
“कशाला उगाच?”
“घ्या हो. बरे वाटेल तेवढेच. केळीत मॅग्नेशियम असते.”
माझ्या बुद्धीची कीव करत मी केळी खाल्ली. खरोखर बरे वाटले. भूक लागलीच होती. केळीतले मॅग्नेशियम आणि ग्लुकॉन डी पोटात गेल्यावर त्या ग्लुकॉन डी च्या जाहिरातीतल्या माणसासारखे नाचावे असे वाटायला लागले. इतक्यात मला आत आणून सोडणारे दोघेजण, “ओके ना?” म्हणून विचारायला आले.
“हो.” म्हणून मी पोटावरून हात फिरवला आणि टीशर्ट काळा झाला. या सगळया गडबडीत मी नेमका कशात हात घातला होता ते काही आठवत नव्हते.
“मग चला बाहेर.”
ग्लुकॉन डीने मला चांगलाच उत्साह आला होता. आदेश मिळताच झटकन उठून मी बाहेर गेलो आणि त्याला म्हणालो, “आता मी लाईट वेटचे काहीतरी उचलतोच.”
“ओऽ बस झाले आज.”
हा असा का बोलतोय ते मला कळेना.
“उद्या या आता. आणि काही टेंशन घेउु नका मीही पहिल्यांदा असाच चक्कर येउुन पडलो होतो. बॉडी लगेच चांगली होईल तुमची.”
माझा भ्रमनिरास झाला. काहीतरी उचलायला मला चांगलाच चेव आला होता. तिथे एका लायनीत ठेवलेली वजने पटापट उचलून पुन्हा ठेवातीत असे वाटायला लागले पण त्याने माझा पोपट केला. जाता जाता माझी फी भरून घेणारी रिसेप्शनिस्टही म्हणाली, “भरपूर खाउुन येत जा. पुन्हा चक्कर येउुन पडू नका.”
पुन्हा पोपट!
दोन दिवस आॅफिसमध्ये खूप काम असल्याने जिम चुकली. पण मी जाम फेमस झालो आहे हे मला बायकोकडून समजले. एका ओळख नसलेल्या बाईने तिला विचारले होते, “आता बरे आहे का तुमच्या मिस्टरांना?”
जणू काय मी दोनशे किलो वजन उचलताना अपघात होउुन अंथरूणावरच खिळलो होतो!
तेव्हापासून मी व्यायामाला साष्टांग दंडवत घातला.


©विजय माने, ठाणे.

व्यायाम केलाच पाहिजे का ?

‘आरोग्यम् धनसंपदा.’ या उक्तीचा साक्षात्कार झाला की मी व्यायाम चालू करतो आणि ते वेळापत्रक दोन दिवसात कोलमडते. एरव्ही व्यायामाची मला आवड आहे अशातला भाग नाही. कोणतरी हार्टफेलने गेला किंवा कुणाचे बीपी वाढलेले कानावर आले की मी नेमाने व्यायाम सुरू करतो. आपले आरोग्य तंदुरुस्त ठेवायचेच म्हणून आपोआप आतून स्फुरण येते, पण ते फारच कमी टिकते. लहानपणीदेखील मी संध्याकाळी धावायला जायचो. पण ज्या दिशेला धावायचो त्या बाजूच्या विहीरीत एकाने उडी टाकून जीव दिल्यामुळे तो व्यायाम सुटला. दुसर्‍या बाजूच्या रस्त्यावर जाउु शकलो असतो पण त्या बाजूला कुत्र्यांवर भयानक प्रेम असणारी दोन घरे होती. शिवाय कुत्री बांधून ठेवण्यावर त्यांचा बिलकुल विश्वास नव्हता. बांधून ठेवल्यावर कुत्र्यांचा उपयोग काय हे त्यांचे रास्त मत होते. मग रस्त्यावरून येणार्‍या जाणारी सायकल, मोटारसायकल यांच्याबरोबर ती कुत्री शर्यत लावत आणि कुणाला चावायला नाही मिळाले की दुसरे कोणतरी यायची वाट पहात बसत. त्यावेळी कुत्रा चावल्यावर बेंबीत चौदा इंजेक्शने घ्यावी लागत म्हणून त्या बाजूला कधी पळण्याची रिस्क घेतली नाही. आमच्या गावापासून दोन किलोमीटरवर असणार्‍या एका सुनसान रस्त्यावर सकाळसकाळी धावायला जायचा दृढ निश्चय केला होता. ज्यादिवशीपासून जाणार होतो त्याच पहाटे त्याच रस्त्यावर झोपून व्यायाम करणार्‍या चौघांना एका ट्रकड्रायव्हरने उडवल्याचे समक्ष पाहिल्यावर तोही विचार बाजूला ठेवावा लागला. ट्रक आणि ट्रकड्रायव्हरची आपल्याला जाम भीती वाटते. भांडण लागल्यावर ते जाम चोपतात.
रोज व्यायाम करणारे लोक शूर असतात यात काही संशयच नाही. एका तासात हजार जोर काढणार्‍याला मी “अरे हजार जोर नकोस काढू. छातीत दुखेल.” हे सांगायला जात नाही किंवा एकावेळी पाच हजार बैठका मारणार्‍याला “कशाला एवढया बैठका काढतोयस, मांडया दुखतील की!” हा सल्ला देत नाही. जोपर्यत कोण आपल्या दंडाच्या बेटकुळया चेक करत नाही तोपर्यत मला त्याचे काहीही वावडे नसते. पण “नेमाने व्यायाम केलाच पाहिजे. किमान प्राणायाम तरी करतोस की नाही?” असा प्रश्न विचारून कोण पिदवायला लागला की त्याच्या कानाखाली गणपती काढावा वाटतो. प्राणायाम म्हणजे जीवावर बेतणारा व्यायाम अशी माझी एक समजूत होती. ती मनातून जायला बरीच वर्षे लागली.
हे लोक स्वखुशीने दंड बैठका मारतात, कुस्त्या खेळतात, कसल्या कसल्या लांब उंच उडया मारतात. मारू देत बिचारे! पण आपल्याला ते जमत नाही. देवाने आमचं शरीर फक्त लोकलच्या पाठीमागे धावण्यासाठीच बनवलं आहे. खरं सांगायचं म्हटलं तर रोजच्या आयुष्यात खरा व्यायाम होतो तो धावती बस किंवा फलाटावरची लोकल पकडायलाच. हिने पहाटे पहाटे उठून तासभर पळायला जात जा असे एकदोनदा सुचवले होते पण तासभर पळण्यापेक्षा अजून थोडा पळालो असतो तर आॅफिसमध्येच पोहोचलो असतो. त्यामुळे “पळायला निघायच्या आधी डबा भरून बॅगही देत जा, आॅफिसला पळतच जात जाईन.” असे कुत्सितपणे मी म्हणाल्यावर घरात जी शांतता पसरली ती नष्ट करायला खूप कष्ट घ्यावे लागले.
मला ही वादळापूर्वीची शांतता आहे हे माहित नव्हते. पण बायकोने मनावर घेतले आणि मला जिम जॉईन करावी लागणार असे दिसू लागले. नुकतीच तिने स्वत:चे वजन कमी करायला हा प्रकार चालू केला होता. इथे माझ्या वजनाचा प्रश्नच नव्हता. पण त्या जिमवाल्यांनीही व्हॅलेंटाईन डे चे निमित्त साधून नवराबायकोसाठी व्हॅलेंटाईन पॅकेजची आॅफर चालू केली होती. एकाचे वर्षभराचे पैसे भरायचे आणि दोघांनी व्यायामाला जायचे अशी ती स्कीम होती. वास्तविक मी तिला एकाच्याच पैशावर दोघेही जाउु शकतो ते सांगितले होते पण नवर्‍याचे स्पोर्टिंग स्पिरीटने ऐकतील त्या बायका कसल्या? वास्तविक पहाता वर्षाच्या सुरवातीला ती पैसे भरते, थोडे दिवस नेमाने जाते. मग पोरांच्या शाळा, स्कुलबसमधून घरापर्यंत त्यांची ने आण, त्यांचे अनोखे प्रोजेक्ट्स, शिवाय माहेरच्यांचे येणे जाणे यातून जिमकडे जायला तिला चारपाच महिने वेळच मिळत नाही. वर्ष संपायला आले की पुन्हा दोन तीन महिने जाते आणि पुढच्या वर्षाचे पैसे भरून येते. जिमवालेही लेकाचे वर्षभर फोन करत नाहीत पण नव्या वर्षाचे पैसे भरायला हात धुवून मागे लागतात.
तिने जिम लावल्यापासून कॅलरी, डाएट, हिरव्या भाज्या, सलाड, सीटअप्स, पुशअप्स, ट्रेड मिल, वेट ट्रेनिंग असे शब्द कानावर पडू लागले. एवढी गोड खाणारी ही पण वजन कमी करण्याचा निश्चय केल्यावर तिने गोड अजिबातच वर्ज्य केले. अगदी सकाळचा चहासुध्दा ती घेईनाशी झाली. मी पहिल्यांदा आग्रह करून पाहिला पण तिने निश्चय मोडला नाही (बायकांनी मनात आणल्यावर मनाविरूध्द का असेना, त्या काहीही करतात आणि निभावूनही दाखवतात हे जाणकारांनी ध्यानात घ्यावे). तुपाची बरणी आहे तशीच दिसू लागली. मिठाई संपेनाशी झाली. वेफर्सच्या बरण्याच्या ठिकाणी मोड आलेली कडधान्ये दिसू लागली. डायटेशियनच्या अपॉईंटमेंटनुसार सगळे चालू झाले. मोड आलेल्या मटकी, मुगाच्या उसळी चालू झाल्या. मग मी आणि पोरं ती संपवू लागलो. शिवाय भल्या मोठया रकमेचा एक अॅडिशनल सप्लिमेंट प्रोटीन्सचा डबा देण्यात आला होता. रोज एक ग्लास पाण्यात दोन चमचे पावडर टाकून डाएट चालू होता. एका महिन्यात तिचे वजन तब्बल पाच किलो कमी झाले.
सोसायटीतल्या बायकांच्या नाकावर टिच्चून त्यादिवशी आम्ही चायनीजला गेलो. आम्हाला एकत्र फिरताना ती जाडजुड आणि मी एकदमच लुकडा वाटतो असे बर्‍याचजणींचे मत होते. गुप्तहेरांकडून ते ऐकल्यावर ताबडतोब जिम लावून माझी बॉडी कमवणे आणि तिची बारीक करणे हा एकतर्फी निर्णय तिने घेतला होता. पण तिकडे जायला मी टाळाटाळ करत होतो. तसे पाहिले तर जिम, आखाडा, योगा तसा मला नवीन नाही. या सगळया दिव्यपरीक्षा मी दिल्या आहेत.

केवळ कुतुहल म्हणून मी एका खरोखरच्या आखाडयात नाव नोंदवले होते. पैसे घेणाराही अंगाला तेल लावून उघडाच बसला होता. मुकाटयाने पैसे दिल्यावर त्याने कोपर्‍यातली साहित्याची शाळा दाखवायला मला बरोबर घेतले. डंबेल, वेगवेगळी वजने, ती घालून उचलायचे बार, शिवाय हनुमानाची असते तसली गदा वगैरे दाखवून झाले. हा सगळा दाखवण्याचा कार्यक्रम चालू असताना लंगोट घातलेले उघडे सातआठ मल्ल गुपचूप मागून येउुन आमच्या सर्वेक्षणात सामील झाले. हे सगळे लोक मला त्या रूममध्ये घेउुन माझा गेम करतात की काय असे वाटू लागले. पण सुदैवाने तसे काही झाले नाही.
आम्ही पुन्हा आखाडयात आलो. मला कधी एकदा कुस्ती शिकतोय असे झाले होते. कपडे काढल्यावर कुस्तीची ओळख करून देतो म्हणून मी सावध व्हायच्या आधी मिशीवाल्या मास्तराने माझ्या पायात आडवा पाय घातला आणि मी लाल माती खाल्ली. दोन मिनीटे काय झाले ते कळेना. त्यानंतर बराचवेळ ट्रॅक्टरमधून पडल्यासारखं वाटत होतं. दुसर्‍या दिवशीपासून क्लास बंद झाला.
एका योगाच्या क्लासला गेलो. पहिल्याच दिवशी मला शिकवतो त्याच्यावर डाउुट आला. हा माणूस योगा कमी आणि इतर गोष्टीवर जास्त बोलत होता. तब्बल आठवडाभर नुसतेच शांत झोपायला लावूून “आता कसं वाटतंय?” हे विचारायचा. आणि त्याच्या भीतीने “शांऽत.” असं म्हणायला लागायचं. वास्तविक बाजूच्याच तालमीत घुमणारे पैलवान, त्यांचे शड्डू , दंड थोपटणे हे ऐकू यायचे पण आमचे “कसं वाटतंय?” शांऽत! इथे झोपण्यापेक्षा चार बांबूवर झोपलेले काय वाईट असा विचार करून मी तोही क्लास सोडून दिला. थोडे दिवस मी हे शवासन घरीही करायचो पण एका आगाउु माहितीमुळे तेही करायचे सोडून दिले. आमच्या पोरांनी चाळीत “रोज आमचे पप्पा मरून जिवंत होतात.” ही बातमी पसरवली होती. गोष्ट एवढयावरच थांबली नव्हती तर माझ्या शवासनाच्यावेळी खिडक्या दारे वगैरे जिथून सहजगत्या चोरून बघता येईल तिथून बघण्याची हिने शेजार्‍यांना मुभा दिली होती. मलाही हा प्रकार बरेच दिवस माहित नव्हता. एकदिवशी मध्येच जागा झालो तर माझ्या उशाला पेल्यात कुणीतरी उदबत्त्या आणि पायाशी पांढरी फुले टाकली होती. पायाशी फुले बघितल्या बघितल्या मी ताडकन उठून बसलो. आमच्याच घरात काय झालं ते मला कळेना. अगरबत्ती का लावली म्हणून हिला विचारले तर वातावरण प्रसन्न वाटतं! नशीब माझ्या अंगावर कुणी पांढरे कापड टाकले नव्हते!
जिममध्ये न जाता घरच्या घरीच बैठका मारायचा निश्चयही करून झाला होता. झोपताना हिला लवकर उठवायला सांगितल्याप्रमाणे हिने लवकरही उठवले. मी ब्रश वगैरे करून बैठकांना सुरवात करणार इतक्यात हिने झोपेतून उठलेल्या रडणार्‍या बंडयाला बाहेर खुर्चीत आणून बसवले. मी हैराण होउुन विचारले, “ह्याला कशाला आणलेस बाहेर?”
ती माझ्याशी काही बोलण्याऐवजी बंडयालाच म्हणाली, “पप्पा व्यायाम करणार आहेत, बघत बस. तेवढयात मी डबा बनवते.”
काय बोलणार ह्यांना? आमचे डिमोटिवेशन इथून सुरू होते.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.