तो # २

नाडीची विजार, बिनकॉलरचा नेहरु शर्ट आणि गळयात शबनम बॅग असा इसम विक्रोळी स्टेशन परिसरात कुठे दिसला तर ओळख काढण्याच्या भानगडीत न पडता डायरेक चर्चा सुरु करा. आपोआप ओळख होईल. आमच्या एवढया बॅगा, छत्र्या, मोबाईल चोरीला जातात पण हयाची बॅग चोरीला का जात नाही, काही कळत नाही. ही बॅग ज्यादिवशी चोरीला गेल्याचे समजेल त्यादिवशी मी तर पेढे वाटेन. त्याच्या बॅगेत नुसत्या कविताच नसतात तर कुठल्यातरी लग्नपत्रिकेची एक कच्ची आणि एक पक्की प्रत असते. त्या कागदपत्रातून चुकून त्याला हात लागतो आणि तो अत्यंत उत्साहाने म्हणतो, “ही लग्नपत्रिका मी सेट केली आहे. वाच.”
आज्ञा झाल्यावर आपल्या इच्छा मनात दाबून वाचायचे. त्यातले एक अक्षर लागत नाही. एका नवर्‍याच्या आयुष्याचा खेळ होताना मजा बघायला या, असा तो मजकुर असतो. पण तोही कुणाला नीट कळू नये याची दक्षता या कविमित्राने घेतलेली असते.
बहुतेकदा माझा चहा संपत आला की हा बॅग शोधायला लागतो. हा माणूस फक्त कवीच नाही. एकवेळ तेही परवडलं असतं. पण कुठल्यातरी पेपराचा वार्ताहरही आहे. वार्ताहर आहे असं तो सांगतो. बातम्या काय देतो ते देवच जाणे! दिवसातले चोवीस तास त्या उडप्याच्या हॉटेलात नाहीतर बाजुच्या बारमध्येच बसलेला असतो.
मला बारमध्ये बसायला अजिबात आवडत नाही. एकतर विदयुत महामंडळाने लोडशेडिंग केल्यासारखा नेहमी तिथे अंधार असतो. आणि दुसरे म्हणजे आतल्या तसल्या अंधारातल्या गर्दीत कोणतरी ओळखीचा निघण्याची शक्यता असते. न पिताच सगळीकडे बोंबाबोंब होण्याची भीती असते. ज्याला कर नाही त्याला असा डर असतो. पण हयाच्यामुळे मी अनेकदा बारमध्ये जाउुन बसलो आहे. हा स्वत:साठी व्हिस्की आणि माझ्यासाठी कीटकनाशक कोला मागवतो. व्हिस्की घेतल्यावर हा ती घटाघटा पिणार नाही. त्याला एका बाटलीत दोन बाटल्या सोडा मिसळावा लागतो. आणि मग हा एक एक घोट राजासारखा पिणार! त्या मानाने आमच्या खोलीतले शरदमामा बरे. प्यायची त्यांना अजिबात सवय नाही. फक्त दुसर्‍याने दिल्यावर घेतात. कितीही! जे लोक एका पेगने आडव्या होतात त्या ब्रांडच्या बाटल्याच्या बाटल्या घेउुनही न डगमगता डबे आणायला ते खाणावळीत जातात आणि “दोन भाकरी जास्ती दया.” म्हणून न विसरता सांगतात.
तो स्वत:ला सर्वज्ञानी समजतो. त्यामुळे त्याच्यासमोर तोंड उघडले तरी आणि नाही उघडले तरी पंचाईत होते. लग्न होउुन तीन वर्षे उलटून गेली होती. बायकोला गावावरून आणायचे होते म्हणून एखादी खोली मिळवण्याच्या खटपटीत होतो. ते चुकून हयाच्याजवळ बोललो. हयाने मुंबईतल्या हजार एरियाची नावे सांगितली. “इकडे घेतलीस तर हे चांगलं आहे. तिकडे घेतलीस तर ते चांगलं आहे.”
मी चतुराईने विषय बदलून गाडी वाचनाकडे वळवली. त्याने मला “खूप चांगले आहे.” म्हणून स्वामी विवेकानंदांचे एक पुस्तक दिले होते. ते आख्खे पुस्तकच्या पुस्तक वाचून झाल्यावर मला त्यातले काहीही कळले नाही, हे त्याला प्रांजळपणे सांगून टाकले तर हयाचं वेगळंच.
“नाहीच समजणार तुला. वैचारीक पुस्तके कळायला एक वेगळाच मेंदू लागतो.”
माझ्याकडे तसला मेंदू नाही हे माहित असूनही या मस्तिष्कधारी पंडिताने मला ते पुस्तक का दिले होते ते समजायला मार्ग नव्हता.
“स्वामी विवेकानंद मला समजतील. अगदी आरपार. पण मला ते पचणार नाहीत. तुझ्याआधी मीही ते पुस्तक वाचलं पण पचलं नाही.” हा माणूस स्वामी विवेकानंदांचे पुस्तक खायच्या वार्ता करतोय काय ते मला समजेना.
“काय आहे, जर्न्यालिष्टला हे सगळं वाचावंच लागतं.”
“हो का?” नाहीतर जर्न्यालिष्टला हे करावं लागतं, जर्न्यालिष्टला ते करावं लागतं, याची सगळी लिष्टच समोर टाकतो की काय या भीतीने मी आवंढा गिळला.
“तरीही मी स्वामींना फारसे वाचत नाही. कारण ते मला पचणार नाहीत हे मला ठाउुक आहे.” मी पुन्हा हैराण!
“आपलं वाचन म्हणजे ज्वलंत. आंबेडकर, आगरकर, फुले. तर तू काय म्हणत होतास, रुम घ्यायची आहे ना तुला?” त्याने फुल्यांवरून डायरेक्ट रुमवर उडी मारली.
“अं? हो.”
“कुठे घेणार आहेस?”
“अजून ठरवायचे आहे.”
“कुठे घ्यायची तिकडे घे, पण फर्निचर अजिबात घेउु नकोस. आणि इंटिरियर करायला मला बोलव.”
अजिबात फर्निचर न घेतल्यावर कशाच्या इंटिरियरला त्याला बोलवायचे ते मला कळेना.
“जास्त खर्चात पडायला सोफा घेउु नकोस. गादी आणि उशा घे. मग हॉलमध्ये अशी गादी टाकायची. तिच्या इकडे एक उशी आणि तिकडे एक उशी अशी मांडायची.” असे म्हणत त्याने मध्ये प्लेट आणि बाजूला दोन बशा ठेवल्या.
“आणि वाटल्यास हा लोड.” पाण्याने भरलेला जग बशीच्या बाजूला आला. माझ्या समोरच्या उशीतल्या कपात चहा असल्यामुळे तो सांडण्याआधी तो मी पोटात सोडला. कुठल्याही विषयावर फुकटात सल्ला विचारायचा असेल तर मला कुठल्याही प्रकारे मध्ये न घेता त्याने माझ्या या कविमित्राला भेटावे.
उडप्याचे हॉटेल आणि त्याच्या बाजूचा बार ही त्याची प्रेरणास्थाने आहेत. याच अंधार्‍या बारमध्ये बसून त्याला अनेकवेळा जीवनाचा साक्षात्कार झाला आहे आणि त्या धुंदीतच त्याला बर्‍याच कविता व लेख आठवले आहेत. त्याला तंद्री लागली की वेटर बिचारे चणे शेंगदाणे देउुन कावतात. त्याच्या त्रासाला कंटाळून दुसर्‍या एखादया गिर्‍हाईकाला हाकलून बाहेर काढतात पण हा पडला समाजसुधारक कवी. कवीच्या नादी शहाण्याने लागू नये, हे त्या उडप्यांनांही कळते.
ते उडपी मात्र याची एखादया राजासारखी बडदास्त ठेवतात. हा हॉटेलमध्ये जाउुन बसला, की ते पोरे लोक त्याला गरम पाण्याचा ग्लास आणून देतात. थंड पाण्याचा ग्लास आणून दिला की हा त्यांच्यावर गरम होतो. सुरवातीला मला हे गरम पाण्याचे प्रकरण ठाउुक नव्हते. त्या पोर्‍याने त्याच्याबरोबर एकदा मलाही गरम पाण्याचा ग्लास आणून दिला. ते पाणी पिण्यासाठी होते ते मला हात धुतल्यावर समजले. त्याचा सूड म्हणून की काय त्यानंतर त्याने मला थंड चहा आणून दिला.
हॉटेलमध्ये त्याचा एक ठरलेला टेबल आहे. तिथे जाउुन बसल्यावर जो वेटर त्याला “काय आणू?” म्हणून विचारायला येईल त्याला बाजूच्या टपरीवरून आधी सिगरेट आणायला लागते. म्हणून तो येउुन बसल्यावर पाचदहा मिनिटे पाणी ठेवणार्‍याखेरीज कोणीच येत नाही. पाणीवाला येउुन पाणी ठेउुन जातो आणि आॅर्डरवाला आॅर्डर घ्यायच्या आधी याला सिगरेटी देतो.
त्याने माझा एवढा छळ करूनदेखील मला मध्यंतरी त्या हॉटेलमध्ये जायला आवडायचं. प्रिती झिंटाला लाजवेल अशी गालावरची खळी घेउुन एक अिद्वतीय वस्तू तिच्या फडतुस गुरुबरोबर आमच्या वेळेतच चहाला यायची. हा गुरु थेट एखादया साउुथ इंडियन रामण्णा किंवा मुरगाप्पासारखा दिसायचा. पंख्याच्या वार्‍याने उडणारे तिचे ते काळेभोर कुंतल, गुलाबाची पाकळी कुठल्याही कसबी कारागीराला ज्या आकारात कापता येणार नाही असे ओष्ठ, चाफेकळी कसली असते ते ठाउुक नाही, पण जशी असेल असे वाटते तसे तिचे नाक, कुठल्याही गरुडाकडे पाहिलं तर तो उडता उडता कोसळून पडेल अशी नजर, एवढी सगळी स्फोटक सामुग्री (अजूनही वर्णन करण्यासारखे बरेच काही आहे, पण मज पामराला तेवढे आलंकारिक शब्द येत नसल्यामुळे ­ शिक्षाण कमी झालं असल्यामुळे म्हणा हवं तर ­ इथे एवढेच पुरे) घेउुन ती खुर्चीत बसलेली असायची.
चहाच्या टेबलावर बसल्या बसल्या त्यांचा क्लास सुरू होत असे. उडप्याचे ते टेबल म्हणजे त्या गुरुशिष्येचे हॉटेल कम क्लासरुम होते. हे उडपी लोक बर्‍याच लोकांना भरपूर सूट देतात याचा मी तिथे अभ्यास केला. शॉर्टहॅण्डच्या नावाखाली रोज हॉटेलचा गल्ला वाढत होता. तो गुरु तिला उर्दु शिकवायचा की शॉर्टहॅण्ड हे शेवटपर्यत कळाले नाही. तिला तरी समजायचे की नाही देव जाणे. पण हॉटेलमधल्या कुठल्यातरी टेबलावरचे चार डोळे (मला चष्मा आहे हे जाणकारांना सांगायला नकोच) अधूनमधून आपल्याकडे असतात हे निर्झरासारख्या खळाळणार्‍या हास्यातून जाणवायचे. परवाच एक कादंबरी वाचली म्हणून या सगळ्या उपमा सुचल्या.
मी तिला खळी म्हणायचो. कधी कधी हॉटेलमध्ये गेल्यागेल्या “अरे, तुझी खळी आत्ताच गेली.” अशी माहिती मिळायची आणि पुढचा वेळ बैठक मोडण्याच्या विवंचनेत जायचा. अशा एखादया हॉटेलमध्ये, बसस्टॉपवर, बसमध्ये, लांब पल्ल्याच्या रेल्वेप्रवासात एखादीकडे बघायचेच नाही असं लाखवेळा ठरवलं तरीदेखील आपला विश्वामित्र व्हायला वेळ लागत नाही.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

तो

“फाळणी ही भारत आणि पाकिस्तानची शोकांतिका आहे.”
“…”
“गांधीहत्या ही अखंड हिंदुस्तानची शोकांतिका आहे.”
“…”
“बॅरिस्टर जीनांवरचे आरोप ही अखंड पाकिस्तानची शोकांतिका आहे.”
तो एकटाच बोलत होता आणि मी ऐकत होतो. खरं म्हणजे मी एकटाच त्याच्या तावडीत सापडलो होतो ही माझी शोकांतिका होती. स्टेशनवरच्या उडप्याच्या हॉटेलमध्ये पाण्याने भरलेले ग्लास टेबलावर ठेवलेले असतानादेखील हा जोरजोराने मूठ आपटत होता आणि ग्लास पालथे होउु नयेत याची मी काळजी घेत होतो.
वास्तविक गांधी गेल्यानंतर तीस बत्तीस वर्षानंतर आम्ही जन्माला आलो होतो त्यातदेखील आमची चूक नव्हती. बॅरिस्टर जीनाच काय, कुठलेही मुस्लिम नाव उच्चारताना मला उगीचच पोटात धस्स होते. यामुळे त्यांच्या नेत्यांवर वगैरे आरोप वगैरे भानगडच नाही. फक्त साहेब नसल्यामुळे आॅफिसमधून लवकर निघायला मिळाले म्हणून खुशीत होतो तेवढयात त्याला दिसलो.
तसे म्हणाल तर हा माझा खास मित्र नव्हे. मित्राचा मित्र. शिवाय हा कवी आहे हे समजल्यापासून त्याच्यापासून चार हात लांबच रहायचो. नाहीतर ओळखीचा (गैर) फायदा घेउुन हा कुठेही कविता वाचून दाखवायचा. त्यात देवाने त्याला अतिशय निष्पाप चेहर्‍याची देणगी देउुन घोडचूक केलेली आहे. त्यामुळे प्रथमदर्शनी हा माणूस एवढा भयंकर असेल याची अजिबात कल्पना येत नाही.
पण जसजसा परिचय वाढत गेला तसा माझा अनुभवही वाढला. मी बर्‍याचदा त्याला पाहूनदेखील न पाहिल्यासारखे करतो. न पाहिल्यासारखे करतो म्हणजे लवकरात लवकरची लोकल पकडतो. एकदा तर पडता पडता वाचलो पण लोकल सोडली नाही. मागच्यावेळी त्याने मला आदिवासी पाडयावरचा एकलव्य ही कविता उडप्याच्या हॉटेलमध्ये वाचून दाखवली होती. आठदहा ओळींची कविता होती. म्हटलं, दहा पंधरा मिनिटांत संपेल. म्हणून मी चहादेखील मागवला. त्या आठ दहा ओळींनी तीन तास कुरतडले. शाळा आणि कॉलेजचा कुठलाही आख्खा पेपर आम्ही तीन तासात दोनवेळा सोडवायचो. त्यात अशा कुठल्यातरी कवितेच्या आठ ओळी सहा मार्कासाठी असायच्या.

एकलव्य एकलव्य एकलव्य
द्रोणाचार्याचा एकलव्य
द्रोणाचार्याचा की,
द्रोणाचार्याच्या पुतळयाचा?

अशा त्या पहिल्या चार ओळी होत्या. वास्तविक पूर्वी मला एकलव्य आवडायचा. आणि कपटाने गुरूदक्षिणा म्हणून त्याचा अंगठा मागणार्‍या द्रोणाचार्याचा राग यायचा. पण त्याची ‘एकलव्य’ ही कविता ऐकल्यापासून मला एकलव्य आणि द्रोणाचार्य या दोघांचाही राग यायला लागला आहे. नको असलेल्या आठ ओळी ऐकण्यासाठी आठ चहाचे पैसे दयावे लागले. हा माणूस जेवतो बिवतो की नाही कुणास ठाउुक? नुसता चहा पित असतो.
एका ठरलेल्या उडप्याच्या हॉटेलमध्ये टेबलावरच्या मळक्या फडक्याप्रमाणे हा तिथे पडलेला असतो. हल्लीचे उडपीदेखील फारच सहनशील झाले आहेत. त्यांची मला अत्यंत सहानुभूती वाटते. हा माणूस स्वत:च्या पैशांनी चहा पित नाही. सगळया मित्रांना बोलवतो. मित्रांनी चहा मागवल्यावर बिल आले की कविता ऐकवायला काढतो. मित्र बिल नको पण कविता आवर म्हणून उडप्याने दिलेली चिल्लर मूठीत धरून पळ काढतात. मला हे चांगले ठाउुक आहे, म्हणून या उडप्याच्या हॉटेलात मी चुकूनदेखील जात नाही. पण ग्रहांची वक्रदृष्टी माझ्यावर पडली की मी त्याच्या दृष्टीस पडतो.
चरित्रनायकाचे शिक्षण म्हणाल तर फक्त दहावी पास आहे. दहावी पास झाल्यावर हा इसम कॉलेजला न जाता समाजसुधारणेच्या भानगडीत पडला. त्याच्या दृष्टीने समाजसुधारणा करणे ही गोष्ट बारावीच्या परीक्षेत पास होण्यापेक्षा अत्यंत सोपी होती. त्यात हा कुठल्यातरी कवीच्या नादी लागला आणि त्याच्याप्रमाणे त्याच्याही गळयात शबनम बॅग पडली. या बॅगेत दोनचार वर्षापासून पहात आलोय तीच डायरी, त्यात घडया करून ठेवलेले अगणित पेपर आणि तत्सम कागदांचा बराच संग्रह आहे. एक चहा पिउुन झाल्यावर हा त्याची पहिली कविता ऐकवायला काढतो.
“ही बघ परवाच लिहीली.”
मी तर दोन दोन महिन्याच्या अंतराने एकच कविता “परवाच लिहीली ­” या सदराखाली तीनवेळा ऐकली आहे. हा एकच कविता पुन्हा पुन्हा का लिहीतो ते मला कळत नाही. अक्षर सुधारावे म्हणून लिहीत असेल म्हणावे तर प्रत्येकवेळची सिच्युएशन वेगळी असते. पहिल्या सिच्युएशनमध्ये त्याला एक स्वप्न पडते, दचकून हा जागा होतो आणि रात्री दोनला हा कविता लिहायला बसतो (आपल्याला एखादा प्रसंग आठवला की वेळ, काळ याचे काही भान नसते आणि एकदा गेली की त्या प्रसंगाची ग्रीप पुन्हा येत नाही असे त्याचे मत आहे). दुसर्‍यांदा बारमध्ये बसल्या बसल्या ही कविता लिहीली असे हा उघडपणे सांगतो. आणि तिसर्‍यांदा एक उघडा भिकारी बघितल्यावर हयाला सत्याचा साक्षात्कार होतो आणि त्यावेळी ती कविता जन्माला येते. त्याची प्रत्येक कविता केवळ फडतुस असते. तरीदेखील मी प्रत्येकवेळी ती जणू काय बालकवींचीच कविता आहे या उत्साहात वाचतो आणि शेवटी निराश होतो.
“झालास ना निराश? असं नैराश्य आणण्याची पॉवर कवितेत पाहिजे.” त्याचा चेहरा एकदम खुलायला लागतो. मला मध्यंतरी जास्तच नैराश्य यायला लागलं आहे म्हणून एका डॉक्टराकडे गेलो तर तिथे औषधाऐवजी “कुठल्या फडतुस कविता वाचत असाल तर ताबडतोब बंद करा.” असा सल्ला मिळाला. मी भूत पाहिल्यासारखे डॉक्टरकडे पाहिले. एवढे अचूक निदान त्यांनी आयुष्यात पहिल्यांदा केले होते. त्या डॉक्टरकडे स्वत:च्याच कविता वाचून नैराश्याने गळफास घेतलेल्या एका कवीची केस आली होती हे मला मागाहून कळले. डॉक्टरांच्या त्या सल्ल्यापासून मी या कवीमित्राला कटाक्षाने टाळतो.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

व्यायाम केलाच पाहिजे का? # २

एकदिवशी गडबडीने चार माळे चढून आल्यावर मरणाची धाप लागली आणि तिला आयतेच कारण मिळाले. व्यायाम या विषयावर मला भले मोठे लेक्चर मिळाले आणि दुसर्‍या दिवशी ती मला जिममध्येच घेउुन गेली. लगेच माझेही पैसे भरण्यात आले. वास्तविक तिथे ट्रायलसाठी दोन दिवस फुकटात जाता आले असते पण लावायचीच आहे तर कशाला ट्रायलीच्या भानगडीत पडा म्हणून मी जॉईनच करून टाकली.
रिसेप्शनिस्टकडे पैसे भरून आत पाउुल टाकल्या टाकल्या तिथल्या गर्दीने मी हैराण झालो. सगळेजण अरनॉल्ड झाले होते. जो तो हातात वजने घेउुन दंडाच्या बेटकुळया वाढवण्यात दंग झाला होता. आपल्याला पाच किलोचा सनफ्लावर तेलाचा डबा उचलता उचलता नाकी नउु येतात आणि ते लोक पंचवीस पंचवीस किलोचे डंबेल्स आरामात उचलत होते. नुसते उचलतच नव्हते तर ते वरखालीही करत होते. तेवढे वजन उचलल्यावर फाडकन आपला दंड फुटायचा. अशा या गर्दीत आपल्याला कसा आणि कधी व्यायाम करायला मिळणार म्हणून मी चिंतेत पडलो आणि जिमच्या सगळया भिंतीना आरसे असल्याचे माझ्या लक्षात आले. म्हणजे खरी गर्दी कमी होती! आत गेल्या गेल्या दहाबाराजणांनी माझ्याकडे कसे काय पाहिले या रहस्याचा मला नव्याने शोध लागला.
आत गेल्या गेल्या एका इन्स्ट्रक्टरने मला ताब्यात घेतले. बॉडीचा वॉर्मअप कसा करायचा ते सांगत होता एवढयात दुसरा एक नवशिक्या त्याला काहीतरी विचारायला आला,
“हं असं करा.”
त्याने आज्ञा दिल्यावर मी माझे अंग वाकडे तिकडे करू लागलो.
“तुम्ही नका हो करू. ह्याला सांगतोय मी.”
माझा पचका झाला. एकतर हा एवढा हळू बोलत होता की त्याने सांगितलेल्या प्रत्येक गोष्टीला मी “काय?” म्हणून विचारत होतो. बाजुचा दुसरा इन्स्ट्रक्टर त्यामानाने चांगला शिकवत होता. मी पुन्हा कधीही या उदास मनुष्याकडे फिरकायचे नाही हा निश्चय केला आणि पहिला दिवस संपला.
दुसर्‍या दिवशी अतिउत्साहात जिममध्ये गेलो. दुसर्‍या इन्स्ट्रक्टरला पकडला. त्याने वार्मअप करायला सांगितल्यावर चालूच झालो. उत्साहाच्या भरात थोडया जास्तच उंच उडया मारल्या असाव्यात कारण सगळे व्यायाम करायचे सोडून माझ्याकडेच बघायला लागले त्यामुळे मी ओशाळलो आणि स्वत:ला जरा आवरले. हळूच मान फिरवून इकडे तिकडे पाहिले. कुणीही बघण्यासारखे नव्हते. मग जाग्यावरच धावण्याचे प्रात्यक्षिक केले. काहीही चूक नसताना उठाबशा काढल्या. अंगाची डाव्या आणि उजव्या बाजूला कमान केली आणि पुन्हा इन्स्ट्रक्टरला विचारले, “आता काय करू?”
मग त्याने मला एका पालथे झोपावे लागेल अशा मशिनकडे नेले आणि त्या मशिनवर झोपवले. आजुबाजूने हातात वजने घेउुन लोक सैरावैरा धावत होते. एखादे जरी चुकून पडले असते तर हातपाय वाचायची शक्यताच नव्हती. फ्र्रॅक्चरची शंभर टक्के सोय करण्यात आली होती. मी लगेच थोडा भिंतीच्या बाजूला सरकलो. पालथे झोपून पुढे असणार्‍या दोन दांडयाना पकडले. पाय मागच्या दांडयात अडकवले. त्याने बाजूच्या वजनाच्या थप्पीतली खीळ काढून वरच्या बाजूला लावली. म्हणजे मी नवीन असल्यामुळे वजन कमी केले. मग मला पायाने तो दांडा कसा उचलायचा ते सांगितले. वर येताना फास्ट आणि खाली घेताना स्लो असा व्यायाम चालू झाला. खाली येताना ती वजने एकमेकांवर आपटली नाही पाहिजेत असा दंडक होता. मी पाचव्या सहाव्यातच गार झालो. तरी हा पीटीच्या सरांसारखा बाजूला उभा राहून आकडे मोजत होता. वीस आकडे भरले आणि माझी सुटका झाली. थोडावेळ त्याने इकडे तिकडे हिंडून ये म्हणून सांगितले. मी हिंडून आलो तरी कुणी पाहण्यासारखे आले नव्हते. आठ ते दहा या वेळेत जिमला मुलीही असतात असे सांगून माझी उगाचाच फसवणूक करण्यात आली होती.
इकडे तिकडे फिरून झाल्यावर पुन्हा त्याच मशिनवर तसेच वीसपर्यत काउुंटिंग झाले. मग एका दुसर्‍या सांगाडयाकडे मला नेण्यात आले. हा काय प्रकार आहे हे मी पहातच होतो इतक्यात तिसर्‍याच सांगाडयावर लोंबणार्‍या एका मुलाने माकडासारखी माझ्यासमोरच उडी टाकली. जत्रेत नेलेल्या पोराने असंख्य दुकाने पाहिल्यावर त्याची जी अवस्था होते तशी माझी झाली होती. याही मशिनवर मी नवीन असल्यामुळे वजन कमी करण्यात आले. मग तिथे कसे बसायचे, दोन्ही हातात दांडा पकडून छातीपर्यत खाली कसा ओढायचा ते सांगण्यात आले. इथेही वीस काउंुट होते. मी पंधरापासून जाम थकलो होतो. हातातला दांडा काही झाले तरी ओढला जात नव्हता. शेवटी वीसाचा काउुंट झाल्यावर मी उठलो आणि बाजूच्या बाकावर बसलो इथपर्यत ठीक होते.
अचानक माझ्या डोळयांसमोर अंधारी आली. अंधार वेगाने वाढू लागला. डोळे आपोआप घट्ट मिटले जाउु लागले. सगळी जिम गरगर फिरायला लागली. आजुबाजूला वजने घेतलेले लोक आणि सांगाडयावर लोंबणारे लोक हवेत उडत असल्यासारखे वाटू लागले. मी बाजूला कशाचातरी आधार घेतला. मला चक्कर आली आहे हे इन्स्ट्रक्टरने ओळखले आणि विचारले, “चक्कर आली का?”
मी मानेनेच होकार दिला.
“शांत बसा. पाणी पिणार का?”
काहीतरी करायला हवं म्हणून मी पुन्हा होकार दिला. त्याने पाण्याची बाटली आणून माझ्या हातात दिली पण डोळयांसमोरची अंधारी पूर्ण गेली नसल्यामुळे त्याचे टोपण उघडायला जमत नव्हते. एवढयात अजून एकाने काचेच्या ग्लासातून ग्लुकॉन डी आणले. कोल्ड्रींक पिल्यासारखा स्टाईलमध्ये मी ग्लुकॉन डी पिलो. थोडावेळ विश्रांती घ्या म्हणून त्यांनी माझी रवानगी आतल्या बाजूला असणार्‍या रेस्टरूम कम चेंजिंगरूममध्ये केली. माझ्या अंधारी आलेल्या डोळयांना बरेचजण माझ्याकडे बघत असलेले समजले आणि त्यात दोन मुली होत्या हे मला तशा अवस्थेतही कळले.
“असेच पडून रहा. ग्लुकॉन डी विरघळू दे.” म्हणून सांगण्यात आले म्हणून मी आत जाउुन एका बाकावर तसाच पडून राहिलो. एवढयात एक किरकोळ शरीरयष्टीचा एक व्यायामपटू आला. माझ्याकडे कमालीच्या सहानुभूतीने पहात त्याने विचारले, “काय खाउुन आला नव्हता काय?”
“चहा आणि एक केळी खाउुन आलो होतो.”
“अहो इकडे येताना चहा कधी प्यायचा नाही. अंडी खाउुन येत जा, वाटल्यास दूध पिउुन या पण चहा घेउु नका.”
मी हो म्हणालो.
त्याचा व्यायाम बहुतेक संपला असावा. कारण त्याने जिमची कपडे काढून नॉर्मल पेहराव केला आणि पिशवीतून केळीची फणी काढली. माझ्या हातात दोन केळी देत तो म्हणाला, “घ्या!”
“कशाला उगाच?”
“घ्या हो. बरे वाटेल तेवढेच. केळीत मॅग्नेशियम असते.”
माझ्या बुद्धीची कीव करत मी केळी खाल्ली. खरोखर बरे वाटले. भूक लागलीच होती. केळीतले मॅग्नेशियम आणि ग्लुकॉन डी पोटात गेल्यावर त्या ग्लुकॉन डी च्या जाहिरातीतल्या माणसासारखे नाचावे असे वाटायला लागले. इतक्यात मला आत आणून सोडणारे दोघेजण, “ओके ना?” म्हणून विचारायला आले.
“हो.” म्हणून मी पोटावरून हात फिरवला आणि टीशर्ट काळा झाला. या सगळया गडबडीत मी नेमका कशात हात घातला होता ते काही आठवत नव्हते.
“मग चला बाहेर.”
ग्लुकॉन डीने मला चांगलाच उत्साह आला होता. आदेश मिळताच झटकन उठून मी बाहेर गेलो आणि त्याला म्हणालो, “आता मी लाईट वेटचे काहीतरी उचलतोच.”
“ओऽ बस झाले आज.”
हा असा का बोलतोय ते मला कळेना.
“उद्या या आता. आणि काही टेंशन घेउु नका मीही पहिल्यांदा असाच चक्कर येउुन पडलो होतो. बॉडी लगेच चांगली होईल तुमची.”
माझा भ्रमनिरास झाला. काहीतरी उचलायला मला चांगलाच चेव आला होता. तिथे एका लायनीत ठेवलेली वजने पटापट उचलून पुन्हा ठेवातीत असे वाटायला लागले पण त्याने माझा पोपट केला. जाता जाता माझी फी भरून घेणारी रिसेप्शनिस्टही म्हणाली, “भरपूर खाउुन येत जा. पुन्हा चक्कर येउुन पडू नका.”
पुन्हा पोपट!
दोन दिवस आॅफिसमध्ये खूप काम असल्याने जिम चुकली. पण मी जाम फेमस झालो आहे हे मला बायकोकडून समजले. एका ओळख नसलेल्या बाईने तिला विचारले होते, “आता बरे आहे का तुमच्या मिस्टरांना?”
जणू काय मी दोनशे किलो वजन उचलताना अपघात होउुन अंथरूणावरच खिळलो होतो!
तेव्हापासून मी व्यायामाला साष्टांग दंडवत घातला.


©विजय माने, ठाणे.

व्यायाम केलाच पाहिजे का ?

‘आरोग्यम् धनसंपदा.’ या उक्तीचा साक्षात्कार झाला की मी व्यायाम चालू करतो आणि ते वेळापत्रक दोन दिवसात कोलमडते. एरव्ही व्यायामाची मला आवड आहे अशातला भाग नाही. कोणतरी हार्टफेलने गेला किंवा कुणाचे बीपी वाढलेले कानावर आले की मी नेमाने व्यायाम सुरू करतो. आपले आरोग्य तंदुरुस्त ठेवायचेच म्हणून आपोआप आतून स्फुरण येते, पण ते फारच कमी टिकते. लहानपणीदेखील मी संध्याकाळी धावायला जायचो. पण ज्या दिशेला धावायचो त्या बाजूच्या विहीरीत एकाने उडी टाकून जीव दिल्यामुळे तो व्यायाम सुटला. दुसर्‍या बाजूच्या रस्त्यावर जाउु शकलो असतो पण त्या बाजूला कुत्र्यांवर भयानक प्रेम असणारी दोन घरे होती. शिवाय कुत्री बांधून ठेवण्यावर त्यांचा बिलकुल विश्वास नव्हता. बांधून ठेवल्यावर कुत्र्यांचा उपयोग काय हे त्यांचे रास्त मत होते. मग रस्त्यावरून येणार्‍या जाणारी सायकल, मोटारसायकल यांच्याबरोबर ती कुत्री शर्यत लावत आणि कुणाला चावायला नाही मिळाले की दुसरे कोणतरी यायची वाट पहात बसत. त्यावेळी कुत्रा चावल्यावर बेंबीत चौदा इंजेक्शने घ्यावी लागत म्हणून त्या बाजूला कधी पळण्याची रिस्क घेतली नाही. आमच्या गावापासून दोन किलोमीटरवर असणार्‍या एका सुनसान रस्त्यावर सकाळसकाळी धावायला जायचा दृढ निश्चय केला होता. ज्यादिवशीपासून जाणार होतो त्याच पहाटे त्याच रस्त्यावर झोपून व्यायाम करणार्‍या चौघांना एका ट्रकड्रायव्हरने उडवल्याचे समक्ष पाहिल्यावर तोही विचार बाजूला ठेवावा लागला. ट्रक आणि ट्रकड्रायव्हरची आपल्याला जाम भीती वाटते. भांडण लागल्यावर ते जाम चोपतात.
रोज व्यायाम करणारे लोक शूर असतात यात काही संशयच नाही. एका तासात हजार जोर काढणार्‍याला मी “अरे हजार जोर नकोस काढू. छातीत दुखेल.” हे सांगायला जात नाही किंवा एकावेळी पाच हजार बैठका मारणार्‍याला “कशाला एवढया बैठका काढतोयस, मांडया दुखतील की!” हा सल्ला देत नाही. जोपर्यत कोण आपल्या दंडाच्या बेटकुळया चेक करत नाही तोपर्यत मला त्याचे काहीही वावडे नसते. पण “नेमाने व्यायाम केलाच पाहिजे. किमान प्राणायाम तरी करतोस की नाही?” असा प्रश्न विचारून कोण पिदवायला लागला की त्याच्या कानाखाली गणपती काढावा वाटतो. प्राणायाम म्हणजे जीवावर बेतणारा व्यायाम अशी माझी एक समजूत होती. ती मनातून जायला बरीच वर्षे लागली.
हे लोक स्वखुशीने दंड बैठका मारतात, कुस्त्या खेळतात, कसल्या कसल्या लांब उंच उडया मारतात. मारू देत बिचारे! पण आपल्याला ते जमत नाही. देवाने आमचं शरीर फक्त लोकलच्या पाठीमागे धावण्यासाठीच बनवलं आहे. खरं सांगायचं म्हटलं तर रोजच्या आयुष्यात खरा व्यायाम होतो तो धावती बस किंवा फलाटावरची लोकल पकडायलाच. हिने पहाटे पहाटे उठून तासभर पळायला जात जा असे एकदोनदा सुचवले होते पण तासभर पळण्यापेक्षा अजून थोडा पळालो असतो तर आॅफिसमध्येच पोहोचलो असतो. त्यामुळे “पळायला निघायच्या आधी डबा भरून बॅगही देत जा, आॅफिसला पळतच जात जाईन.” असे कुत्सितपणे मी म्हणाल्यावर घरात जी शांतता पसरली ती नष्ट करायला खूप कष्ट घ्यावे लागले.
मला ही वादळापूर्वीची शांतता आहे हे माहित नव्हते. पण बायकोने मनावर घेतले आणि मला जिम जॉईन करावी लागणार असे दिसू लागले. नुकतीच तिने स्वत:चे वजन कमी करायला हा प्रकार चालू केला होता. इथे माझ्या वजनाचा प्रश्नच नव्हता. पण त्या जिमवाल्यांनीही व्हॅलेंटाईन डे चे निमित्त साधून नवराबायकोसाठी व्हॅलेंटाईन पॅकेजची आॅफर चालू केली होती. एकाचे वर्षभराचे पैसे भरायचे आणि दोघांनी व्यायामाला जायचे अशी ती स्कीम होती. वास्तविक मी तिला एकाच्याच पैशावर दोघेही जाउु शकतो ते सांगितले होते पण नवर्‍याचे स्पोर्टिंग स्पिरीटने ऐकतील त्या बायका कसल्या? वास्तविक पहाता वर्षाच्या सुरवातीला ती पैसे भरते, थोडे दिवस नेमाने जाते. मग पोरांच्या शाळा, स्कुलबसमधून घरापर्यंत त्यांची ने आण, त्यांचे अनोखे प्रोजेक्ट्स, शिवाय माहेरच्यांचे येणे जाणे यातून जिमकडे जायला तिला चारपाच महिने वेळच मिळत नाही. वर्ष संपायला आले की पुन्हा दोन तीन महिने जाते आणि पुढच्या वर्षाचे पैसे भरून येते. जिमवालेही लेकाचे वर्षभर फोन करत नाहीत पण नव्या वर्षाचे पैसे भरायला हात धुवून मागे लागतात.
तिने जिम लावल्यापासून कॅलरी, डाएट, हिरव्या भाज्या, सलाड, सीटअप्स, पुशअप्स, ट्रेड मिल, वेट ट्रेनिंग असे शब्द कानावर पडू लागले. एवढी गोड खाणारी ही पण वजन कमी करण्याचा निश्चय केल्यावर तिने गोड अजिबातच वर्ज्य केले. अगदी सकाळचा चहासुध्दा ती घेईनाशी झाली. मी पहिल्यांदा आग्रह करून पाहिला पण तिने निश्चय मोडला नाही (बायकांनी मनात आणल्यावर मनाविरूध्द का असेना, त्या काहीही करतात आणि निभावूनही दाखवतात हे जाणकारांनी ध्यानात घ्यावे). तुपाची बरणी आहे तशीच दिसू लागली. मिठाई संपेनाशी झाली. वेफर्सच्या बरण्याच्या ठिकाणी मोड आलेली कडधान्ये दिसू लागली. डायटेशियनच्या अपॉईंटमेंटनुसार सगळे चालू झाले. मोड आलेल्या मटकी, मुगाच्या उसळी चालू झाल्या. मग मी आणि पोरं ती संपवू लागलो. शिवाय भल्या मोठया रकमेचा एक अॅडिशनल सप्लिमेंट प्रोटीन्सचा डबा देण्यात आला होता. रोज एक ग्लास पाण्यात दोन चमचे पावडर टाकून डाएट चालू होता. एका महिन्यात तिचे वजन तब्बल पाच किलो कमी झाले.
सोसायटीतल्या बायकांच्या नाकावर टिच्चून त्यादिवशी आम्ही चायनीजला गेलो. आम्हाला एकत्र फिरताना ती जाडजुड आणि मी एकदमच लुकडा वाटतो असे बर्‍याचजणींचे मत होते. गुप्तहेरांकडून ते ऐकल्यावर ताबडतोब जिम लावून माझी बॉडी कमवणे आणि तिची बारीक करणे हा एकतर्फी निर्णय तिने घेतला होता. पण तिकडे जायला मी टाळाटाळ करत होतो. तसे पाहिले तर जिम, आखाडा, योगा तसा मला नवीन नाही. या सगळया दिव्यपरीक्षा मी दिल्या आहेत.

केवळ कुतुहल म्हणून मी एका खरोखरच्या आखाडयात नाव नोंदवले होते. पैसे घेणाराही अंगाला तेल लावून उघडाच बसला होता. मुकाटयाने पैसे दिल्यावर त्याने कोपर्‍यातली साहित्याची शाळा दाखवायला मला बरोबर घेतले. डंबेल, वेगवेगळी वजने, ती घालून उचलायचे बार, शिवाय हनुमानाची असते तसली गदा वगैरे दाखवून झाले. हा सगळा दाखवण्याचा कार्यक्रम चालू असताना लंगोट घातलेले उघडे सातआठ मल्ल गुपचूप मागून येउुन आमच्या सर्वेक्षणात सामील झाले. हे सगळे लोक मला त्या रूममध्ये घेउुन माझा गेम करतात की काय असे वाटू लागले. पण सुदैवाने तसे काही झाले नाही.
आम्ही पुन्हा आखाडयात आलो. मला कधी एकदा कुस्ती शिकतोय असे झाले होते. कपडे काढल्यावर कुस्तीची ओळख करून देतो म्हणून मी सावध व्हायच्या आधी मिशीवाल्या मास्तराने माझ्या पायात आडवा पाय घातला आणि मी लाल माती खाल्ली. दोन मिनीटे काय झाले ते कळेना. त्यानंतर बराचवेळ ट्रॅक्टरमधून पडल्यासारखं वाटत होतं. दुसर्‍या दिवशीपासून क्लास बंद झाला.
एका योगाच्या क्लासला गेलो. पहिल्याच दिवशी मला शिकवतो त्याच्यावर डाउुट आला. हा माणूस योगा कमी आणि इतर गोष्टीवर जास्त बोलत होता. तब्बल आठवडाभर नुसतेच शांत झोपायला लावूून “आता कसं वाटतंय?” हे विचारायचा. आणि त्याच्या भीतीने “शांऽत.” असं म्हणायला लागायचं. वास्तविक बाजूच्याच तालमीत घुमणारे पैलवान, त्यांचे शड्डू , दंड थोपटणे हे ऐकू यायचे पण आमचे “कसं वाटतंय?” शांऽत! इथे झोपण्यापेक्षा चार बांबूवर झोपलेले काय वाईट असा विचार करून मी तोही क्लास सोडून दिला. थोडे दिवस मी हे शवासन घरीही करायचो पण एका आगाउु माहितीमुळे तेही करायचे सोडून दिले. आमच्या पोरांनी चाळीत “रोज आमचे पप्पा मरून जिवंत होतात.” ही बातमी पसरवली होती. गोष्ट एवढयावरच थांबली नव्हती तर माझ्या शवासनाच्यावेळी खिडक्या दारे वगैरे जिथून सहजगत्या चोरून बघता येईल तिथून बघण्याची हिने शेजार्‍यांना मुभा दिली होती. मलाही हा प्रकार बरेच दिवस माहित नव्हता. एकदिवशी मध्येच जागा झालो तर माझ्या उशाला पेल्यात कुणीतरी उदबत्त्या आणि पायाशी पांढरी फुले टाकली होती. पायाशी फुले बघितल्या बघितल्या मी ताडकन उठून बसलो. आमच्याच घरात काय झालं ते मला कळेना. अगरबत्ती का लावली म्हणून हिला विचारले तर वातावरण प्रसन्न वाटतं! नशीब माझ्या अंगावर कुणी पांढरे कापड टाकले नव्हते!
जिममध्ये न जाता घरच्या घरीच बैठका मारायचा निश्चयही करून झाला होता. झोपताना हिला लवकर उठवायला सांगितल्याप्रमाणे हिने लवकरही उठवले. मी ब्रश वगैरे करून बैठकांना सुरवात करणार इतक्यात हिने झोपेतून उठलेल्या रडणार्‍या बंडयाला बाहेर खुर्चीत आणून बसवले. मी हैराण होउुन विचारले, “ह्याला कशाला आणलेस बाहेर?”
ती माझ्याशी काही बोलण्याऐवजी बंडयालाच म्हणाली, “पप्पा व्यायाम करणार आहेत, बघत बस. तेवढयात मी डबा बनवते.”
काय बोलणार ह्यांना? आमचे डिमोटिवेशन इथून सुरू होते.

क्रमश:


©विजय माने, ठाणे.

अतिरेकी मेसेजेस

काही अतिरेकी भक्तलोक देव, देवी किंवा महाराजांचे उगाचच धमकीवाले मेसेज पाठवतात. नुसते पाठवत असतील पाठवू देत बिचारे! त्याचे काही नाही. पण त्यांनी पाठवलेल्या मेसेजची लिंक तोडायची नसते. मेसेज पुढे पाठवला नाही तर फार मोठे नुकसान होणार अशी वर धमकी असते. जो भक्तिभावाने मेसेज पुढे पाठवतो त्याला नोकरी वगैरे लागते, नोकरी नाही तर लॉटरी तर लागतेच. कुणाकुणाला मुलेही होतात. हो, खरंच! असं त्या मेसजमध्ये लिहीलेलं असतं. आणि याउलट कुणी हा मेसेज डिलीट केला तर त्याचा अॅक्सिडेंट होतो किंवा त्याला नोकरीवरून काढून टाकण्यात येते. यापैकी काही नाही झाले तर त्याचा धंदा तरी डुबतो.
आपल्या दुर्दैवाने असा एखादा मेसेज आलाच तर आपणही आपल्या जबाबदार्‍या ओळखून नाईलाजाने जो कोण शिव्या देणार नाहीत त्यांची नावे आठवायला लागतो. माझा एक मित्र असे मेसेज पाठवले की खूप शिव्या देतो. तो नास्तिक आहे अशातला भाग नाही. उलट अशा मेसेजेसना तो जाम घाबरतो. अशी काही धमकी आली की त्याला चैनच पडत नाही. ते मेसेज त्याला पुढे पाठवावेच लागतात तेव्हा कुठे तो सुटकेचा नि:श्वास सोडतो. आता तर वॉट्सअॅपची सोय झाली आहे. गुपचुप कुठल्यातरी गु्रपमध्ये ढकलता येतो. नंतर “सॉरी, चूकून पाठवला…” वगैरे सारवासारवीही करता येते.
पूर्वीच्या काळात मेसेज पाठवायला पैसे पडायचे. कधी कधी तर एकवीस मेसेज पाठवायला लागायचे. हे म्हणजे जरा अतीच! काही महाभागांनी एक शक्कल काढली होती, ज्या कुणाकडून असा मेसेज आला त्यालाच “२१ गुणिले…” लिहायचे आणि तोच मेसेज लगेच परत ठोकून द्यायचा. हे म्हणजे लग्नाच्या आहेरात आलेली साडी लगेच परत करण्यासारखा प्रकार. तिथे फक्त पार्टी बदलायची. इथे तसे नाही, पार्टी तीच. प्राचीनकाळी म्हणजे साधारण इ.स. २००० च्या आसपास लोक अशा मॅटरची पत्रकेही काढून वाटायचे म्हणे! असो, याचा अनुभव आम्हांला नाही. खरंच नाही.
एक दिवशी असाच कुणाचातरी एक मेसेज आल्यावर दिन्या बेफिकिरीने म्हणाला, “मी नाही फॉरवर्ड करत असले मेसेज कुणाला.”
हे ऐकून सावंत उडालाच, “म्हणजे तू लिंक तोडतोस?”
“कसली लिंक?”
“असल्या मेसजेसची.”
“येडा आहेस काय रे तू सावंत? हे काय खरं नसतं.”
“गप्प बस! म्हणून तर तुझे लग्न होत नाही. आपले प्रमोशन रखडलंय. च्यायला! तुझ्या एकटयामुळे आमचेे सगळयांचेही अडून आहे. संगतीचा परिणाम असतो तो असा.” असे म्हणून सावंत निराश होउुन एकटाच चहा प्यायला निघून गेला. वास्तविक त्यादिवशी चहा द्यायचा त्याचा टर्न होता.
एका विद्यार्थ्याने ही पोस्ट शेअर केली तर त्याला टेस्टमध्ये वीसपैकी एकोणिस मार्क मिळाले. एका मुलीने ही पोस्ट फेसबुकच्या चार गु्रपवर टाकली तर तिला नामांकित कंपनीचे मेकअप कीट फुकट मिळाले. (कसे ते विचारू नये, ते एक सिक्रेट आहे). एका गरीब माणसाने (म्हणजे सार्वजनिक व फुकटाचा वायफाय वापरून) ही पोस्ट शेअर केली तर त्याला नवीन चलनात आलेली पाचशेची नोट सापडली. हे सगळे बोधामृत वाचूनही ज्यांनी कोणी ही पोस्ट शेअर केली नाही त्यांची फेसबुक अकाउुंट बंद झाली आहेत, त्यांचा वायफायचा पासवर्ड आपोआप बदलला आहे आणि तो रिसेट करता येत नाही. बर्‍याचजणांचे फोन हँग झाले आहेत व ते नुसतेच रिस्टार्ट होताहेत. बघा बाबा, निर्णय तुमचा आहे!!


©विजय माने, ठाणे.